Οι άνδρες της Σιδώνας

Τον τρίτο αιώνα π.Χ., ο ποιητής Άρατος, στο επικό του ποίημα «Φαινόμενα», έγραφε για τους αστερισμούς και τα ουράνια σώματα. «Με τη βοήθειά τους», λέει σε ένα σημείο, «οι άνδρες της Σιδώνας μπορούσαν να πιλοτάρουν την πιο ευθεία ρότα». Οι Φοίνικες της Σιδώνας ήταν πασίγνωστοι στον αρχαίο κόσμο ως οι πιο ικανοί πλοηγοί. Κατείχαν ασύγκριτη γνώση των ουρανών και μπορούσαν να πλεύσουν σε όλα τα μήκη και πλάτη της Μεσογείου σε μια εποχή που ακόμα και ο αστρολάβος ήταν άγνωστος.

Ένας λαός που δεν είχε καμία αστρονομική παράδοση, έγινε ο κατ’ εξοχήν πλοηγός του αρχαίου κόσμου, τη στιγμή που οι μεγάλοι αστρονόμοι της Περσίας, της Ασσυρίας και της Αιγύπτου έπλεαν χωρίς φόβο μόνο στα ιτς καλέ νερά της ακτοναυσιπλοΐας.

Υπάρχουν κι άλλα παρόμοια μυστήρια. Ένα από τα μεγάλα ερωτήματα γύρω από την ανάπτυξη του 19ου αιώνα στις ΗΠΑ, είναι πώς κατάφερε η νήπια υπερδύναμη να ξεπεράσει την Ευρώπη σε τεχνολογικό επίπεδο και καινοτομία. Η Αγγλία, η Γερμανία και κυρίως η Γαλλία ήταν ικανές να παράγουν διάνοιες με σταθερούς ρυθμούς. Αντίθετα, οι Αμερικανοί αναζητούσαν απεγνωσμένα τρόπους για να λύσουν καθημερινά προβλήματα της μηχανικής. Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες λύσεις στον γρίφο δόθηκε από τον ιστορικό Έρικ Χόμπσμπαουμ, ο οποίος συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πιο γνωστούς μαρξιστές ιστορικούς της γενιάς του.

Ο Χόμπσμπαουμ παραδέχεται πως στις ΗΠΑ οι ιδιοφυΐες αποτελούσαν μεμονωμένες περιπτώσεις, όπως ήταν ο Γκούντγιαρ και ο Μορς. Το εκπαιδευτικό σύστημα ήταν ικανό, μετά από ένα σημείο, να παράγει ιδιοφυείς μηχανικούς και φυσικούς, αλλά αυτό συνέβη τον 20ό αιώνα. Στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού, οι Γάλλοι κατείχαν θεσμούς και οργανισμούς που παρήγαν με σταθερούς ρυθμούς ιδιοφυείς λύσεις στα πρακτικά προβλήματα του κράτους, όπως οι γέφυρες, οι δρόμοι και τα υδραγωγεία. Στη θέση του Τόμας Έντισον, οι Γάλλοι είχαν το Εθνικό Κέντρο για τις Γέφυρες και τους Δρόμους, ένα από τα πιο πετυχημένα κέντρα μαθηματικής έρευνας με ευρεία αρχιτεκτονική εφαρμογή.

Ο Χόμπσμπαουμ, όμως, σημειώνει ότι το πρόβλημα δεν ήταν πως οι Γάλλοι δεν είχαν τον δικό τους Έντισον, αλλά πως οι πιο πολλοί Γάλλοι μηχανικοί ήταν αυτού του επιπέδου. Αντίθετα, οι Αμερικανοί στα δικά τους πανεπιστήμια παρήγαν έναν πολύ μεγάλο αριθμό μέτριων μηχανικών με έμφαση στην εφαρμοσμένη τεχνολογία αντί στη βασική έρευνα. Έτσι, όταν ο Μπελ εφηύρε το τηλέφωνο, ένας «στρατός» από μηχανικούς ήταν διαθέσιμος για να εξαπλώσει τη νέα τεχνολογία σε όλα τα μήκη και πλάτη της χώρας. Πολλές φορές, μάλιστα, όπως στην περίπτωση του σιδηρόδρομου ή των μηχανών εσωτερικής καύσης, η τεχνολογία ήταν προϊόν εισαγωγής και όχι εγχώριας εφεύρεσης. Το πιο σημαντικό δεν ήταν απλώς να γίνει μια εφεύρεση, αλλά να διοχετευτεί στην αγορά ούτως ώστε η κοινωνία και η οικονομία να απολαύσουν τα οφέλη.

Φυσικά, πάνω από όλους, οι Άγγλοι ήταν εκείνοι που κατάφεραν να συνδυάσουν την εφεύρεση με την εφαρμογή, και γι’ αυτό η Αγγλία ήταν και το επίκεντρο της βιομηχανικής επανάστασης. Κοντά τους, αλλά αργοπορημένοι, ήταν και οι Γερμανοί, ιδίως σε κλάδους όπως τα χημικά προϊόντα. Ωστόσο, δεν μπορούν όλα τα κράτη να καταφέρουν κάτι τέτοιο, ιδίως σε μικρό χρονικό διάστημα.

Οι πιο πολλοί, όμως, μπορούν να ακολουθήσουν το παράδειγμα των ανδρών της Σιδώνας και, αφού δεν είναι αστρονόμοι για να ανακαλύψουν και να αναλύσουν τους ουρανούς, μπορούν να τους μάθουν και να γίνουν οι σπουδαιότεροι πλοηγοί της εποχής τους.

Η Κύπρος σήμερα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι. Η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας διαβρώνεται συνεχώς σχεδόν σε όλους τους τομείς. Αντίθετα, στις υπηρεσίες, υπάρχει ένα τεράστιο παράθυρο ευκαιρίας, το οποίο όμως δεν θα μείνει για πάντα ανοικτό. Ενώ η Κομισιόν διαμηνύει πως έχουμε μείνει πίσω στους στόχους σχετικά με την έρευνα και ανάπτυξη, η κυβέρνηση απαντά πως ο στόχος δεν μας αφορά. Φυσικά, με κάποιες εξαιρέσεις, η Κύπρος δεν θα γίνει ποτέ κέντρο παραγωγής μεγάλων τεχνολογικών επιτευγμάτων.

Ωστόσο, υπάρχουν πολλές ευκαιρίες για την έρευνα και ανάπτυξη, πέρα από τα αποστειρωμένα εργαστήρια. Η ανάπτυξη καινοτομιών είναι, σήμερα, προνόμιο των μικρών επιχειρήσεων, όπως έχει διαπιστώσει η ίδια η Κομισιόν στις δικές της έρευνες. Ο Χένρι Φορντ, που άλλαξε τη βιομηχανία με τη διαδικασία της μαζικής παραγωγής, δεν είχε εργαστήρια με λευκές φόρμες. Το μεγαλύτερο πρόβλημα της Κύπρου δεν είναι οι πενιχρές δαπάνες για την έρευνα και ανάπτυξη, ούτε η έλλειψη πολιτικής για την αναβάθμιση της οικονομίας. Μάλλον, το σημαντικότερο πρόβλημα είναι πολύ πιο βασικό: οι καινοτομίες δεν απορροφούνται από την αγορά. Αυτές μπορεί να είναι καινοτόμες διαδικασίες στη λογιστική ή στο μάρκετινγκ, νέα προϊόντα για τον τουρισμό ή νέες ιδέες για το διαδικτυακό εμπόριο ή τις συμβουλευτικές υπηρεσίες.

Η στήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων είναι ζήτημα επιβίωσης για μια μικρή, ανοικτή οικονομία που στηρίζεται στις υπηρεσίες. Ακόμα, βάσει και του ορισμού της Κομισιόν, οι καινοτόμες ιδέες στην κοινωνιολογία, τα οικονομικά, τις πολιτικές επιστήμες, ακόμα και στην τέχνη, εμπίπτουν στην έννοια της έρευνας και ανάπτυξης. Σε αντίθεση με τις κατ’ ιδίαν τοποθετήσεις των κυβερνώντων, τα πανεπιστήμια είναι ικανά να παράγουν τέτοιες καινοτομίες. Αντί να λέμε πως «δεν μας αφορά», θα πρέπει επιτέλους να νοιαστούμε για τη ρότα που θα ακολουθήσει η οικονομία τα επόμενα χρόνια. Κίνητρα και στήριξη για την εισαγωγή τεχνολογίας ουσιαστικά δεν υπάρχουν, ούτε στηρίζονται τα πανεπιστήμια.

Αν δεν παρακολουθήσουμε τον κόσμο που αλλάζει – σήμερα που υπάρχει και η ευκαιρία της κρίσης – τα αποτελέσματα θα είναι τραγικά. Ας ακολουθήσουμε, τουλάχιστον, τους άνδρες της Σιδώνας που περιγράφει ο Άρατος.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s