Οι μάρτυρες και οι διπλωμάτες: Το πρόβλημα με τις αξίες

Όταν το 1905 έφτασε στα απομεινάρια του   ρωσικού στόλου η είδηση από τη μάχη της Τσουσίμα ήταν ξεκάθαρο πως οι   ανταρσίες ήταν θέμα χρόνου. Τελικά, η αρχή έγινε στο θωρηκτό Ποτέμκιν, όταν   ορισμένοι ναύτες αρνήθηκαν να φάνε σαπισμένο κρέας. Ο υποδιοικητής, Ιππόλυτος   Γκιλιαρόφσκι, τους μάζεψε στο κατάστρωμα, έστησε απέναντί τους ένα άγημα και   διέταξε να απλώσουν μουσαμά στο πάτωμα, δείχνοντας έτσι τις μακάβριες   προθέσεις του. Αμέσως ξέσπασε η ανταρσία και ο Γκιλιαρόφσκι σε λίγο ήταν   νεκρός, μαζί με άλλους έξι αξιωματικούς.

...και ήταν και φανταστική ταινία...

Σε τέτοιες περιπτώσεις, τα ερωτήματα δεν  είναι απλά. Είναι «σωστό», έστω και κάτω από τις συνθήκες που ζούσαν οι Ρώσοι   ναύτες, να κάνεις στάση εν μέσω πολέμου, και ιδίως μετά τη μεγαλύτερη ήττα   της χώρας τους σε ολόκληρη τη ναυτική της ιστορία;

Σε κάθε περίπτωση, το σημαντικό δεν είναι   τόσο να βρει κανείς την τελική «ηθική» απάντηση με βάση τις αξίες, αλλά να   αισθανθεί πόσο βαθύ είναι το δίλημμα. Αυτή η στήλη αναφέρθηκε σε άλλα   παραδείγματα, όπως στην απόφαση του Τσόρτσιλ να αφήσει το Κόβεντρυ να   καταστραφεί από τη Λουφτβάφε για να προστατέψει το μυστικόπου του κέρδισε τον   πόλεμο, ή τους Ρουμάνους επαναστάτες που «καθάρισαν» τον δικτάτορα   Τσαουσέσκου μετά από μία δίκη-παρωδία. Σε κάθε περίπτωση, τα επιχειρήματα   υπέρ και κατά, έχουν βάση. Αυτά τα παραδείγματα, όπως και χιλιάδες άλλα,   θέτουν σε αντίθεση σημαντικές αρχές που, όπως περιγράφει ο Μπερλίν, είναι   εξίσου σημαντικά, δεν είναι μετρήσιμα μεταξύ τους και είναι, σε τελική   ανάλυση, αδύνατο να συμβιβαστούν το ένα με το άλλο. Κι όμως, πρέπει να   ληφθεί, κάθε φορά, μία απόφαση.

Όταν λέμε πως τα οικονομικά μελετούν τη   διαχείριση των πόρων κάτω από συνθήκες σπανιότητας, δεν μιλάμε μόνο για   χρήματα και κεφάλαια. Το θέμα αυτό είναι πολύ πιο βαθύ. Από την πρώτη στιγμή   του πολιτισμού, οι άνθρωποι έπρεπε να διαχειριστούν την αδυναμία τους να   συμφιλιώσουν υπερανθρώπινες αξίες που μεταξύ τους είναι ασυμβίβαστες:   Ασφάλεια και ελευθερία, ειρήνη και δικαιοσύνη, φιλία και αμεροληψία, ισότητα  και αξιοκρατία, δημοκρατία και αποτελεσματικότητα του κράτους αποτελούν  μερικά από τα πολλά «ζευγάρια».

Πέρα από τις γενικές αυτές αρχές, όμως, το   μεγάλο κενό στην ανθρώπινη κατάσταση φτάνει και σε πιο απτά παραδείγματα. Για   παράδειγμα, έχουμε ένα σύστημα δικαιοσύνης του οποίο στόχος είναι να   προστατεύει τον πολίτη από τους θύτες και να δικαιώνει το περί δικαίου   αίσθημα της κοινωνίας. Κι όμως, το σύστημα είναι στημένο για να αποφεύγεται   ακριβώς η επίδραση του κοινωνικού αισθήματος πάνω στη δικαστική διαδικασία,   αλλά και για να προστατεύει, πάνω από όλα, τους κατηγορούμενους.

Παρομοίως, θέλουμε λαϊκή κυριαρχία και   δημοκρατία, αλλά το σύστημά μας έχει Βουλή «των Αντιπροσώπων», και όχι Βουλή   «των Κυπρίων», και οι αντιπρόσωποί μας είναι, θεσμικά, ένα «φίλτρο» μεταξύ   της λαϊκής βούλησης από τη μία και της εξουσίας από την άλλη.

Ένα τρίτο παράδειγμα είναι οι διαδικασίες   των νομοθετών μας. Όλοι θέλουμε πιο γρήγορες αποφάσεις, ταχύτερες νομοθετικές   διαδικασίες και μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Αλλά, ταυτόχρονα, έχουμε ένα   σύστημα εσκεμμένα σχεδιασμένο –όπως σε όλες τις δυτικές χώρες– για να καθυστερεί   και να δυσκολεύει τις αποφάσεις.

Για όλα αυτά τα παραδείγματα, υπάρχουν   αδιάσειστα επιχειρήματα γιατί πρέπει να αλλάξει το σύστημα, όπως υπάρχουν και   εξίσου αδιάσειστα επιχειρήματα γιατί το ότι το σύστημα δεν πρέπει να   «προσαρμοστεί». Το σημαντικότερο, όμως, είναι πως οι λύσεις που προσφέρονται   δεν μπορούν να είναι «τελικές». Ο Βέμπερ έκανε τον διαχωρισμό μεταξύ της   ηθικής των «τελικών στόχων» και της ηθικής της «τελικής ευθύνης»: Πρέπει να   κάνουμε το «σωστό», με βάση τις αρχές μας, εάν το αποτέλεσμα θα είναι   αντίθετο με το επιθυμητό; Αντίστοιχα, θα πρέπει να κάνουμε κάτι ηθικά   απαράδεκτο εάν το αποτέλεσμα είναι θεμιτό; Ο σκοπός, αγιάζει τα μέσα;

Η απάντηση είναι πάντα η ίδια: Κάποτε.   Απαιτούμε από τους διπλωμάτες μας να είναι και λίγο ψεύτες, αλλά από τους   μάρτυρες των δικαστηρίων να είναι πάντα ειλικρινείς. Υπάρχουν όρια.

Στα κοινά, όπως και στην οικονομική   πολιτική, πιο ειδικά, ό,τι κάνεις έχει πάντα ανεπιθύμητες επιπτώσεις.   Μάλιστα, οι οικονομολόγοι γνωρίζουν καλά πως οι «απρόβλεπτες συνέπειες» είναι   νόμος στη διαχείριση των κοινών. Γι’ αυτό και το πιο επικίνδυνο πράγμα στην   πολιτική ζωή είναι οι πολιτικοί που αποφασίζουν αβασάνιστα για το τι είναι το   σωστό.

Σε μια από τις πιο συγκινητικές του   ομιλίες, λίγο μετά τις Βερσαλλίες, ο Μαξ Βέμπερ είπε πως «τίποτε δεν είναι   πιο συγκινητικό και βαθιά ανθρώπινο» από κάποιον που παίρνει μία θέση,   γνωρίζοντας όμως και τα επιχειρήματα εναντίον της. Γι’ αυτό και ο κάθε   ειλικρινής και δίκαιος πολιτικός θα πρέπει πάντα να αναρωτιέται γιατί τον   μισούν άνθρωποι ηθικοί, έξυπνοι και δίκαιοι: Διότι αυτή είναι η μοίρα του.

Όλα αυτά καθόλου άσχετα δεν είναι, ούτε με   το Κυπριακό, ούτε με τη διαχείριση της οικονομίας. Κι ας τα σκεφτούν καλά οι   πολιτικοί μας ηγέτες, διότι οι αβασάνιστες αποφάσεις είναι και οι πιο   ανήθικες.

Επίσης, πρέπει να προχωρήσει το ΓεΣΥ και να   εκπονηθεί Μεσοπρόθεσμο Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΜΔΠ). Και, πάνω από όλα, τα   έσοδα από το φυσικό αέριο πρέπει να μείνουν αυστηρώς εκτός προϋπολογισμού. (Χωρίς   να λέω πως δεν υπάρχουν και επιχειρήματα εναντίον…)

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s