Όλα αλλάζουν, ο Μαρξ μένει…

Ο απώτερος σκοπός της ανθρώπινης ύπαρξης είναι η παραγωγή. Είτε πρόκειται για ιδέες, είτε για τέχνες, είτε υπηρεσίες, είτε για καρέκλες, αυτοκίνητα, σωλήνες ή καλώδια, ο Άνθρωπος έχει ανάγκη να δημιουργεί.

Η σχέση του ανθρώπου με την οικονομική δραστηριότητα αποτελεί τη βάση της μαρξιστικής ανάλυσης, αλλά ταυτόχρονα ίσως και την πιο σημαντική της συμβολή στον τρόπο που σκεφτόμαστε, αναλύουμε και αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας ως μέλη της κοινωνίας. Η μαρξιστική ανάλυση, όμως, είναι πολύ περισσότερα από ένα κάλεσμα στους προλετάριους να σπάσουν τις αλυσίδες που τους δένουν.

Δεν είναι καν «οικονομική» ανάλυση. Πάνω από όλα είναι μια μακροσκοπική ιστορική ανάλυση: Η ανθρώπινη ιστορία είναι η ιστορία της παραγωγής. Πολύ συχνά με μεταφυσική διάθεση και με πολύ περισσότερα κοινά με τον Σμιθ από ό,τι πιστεύουν οι πιο αφοσιωμένοι της Δεξιάς (αλλά και της Αριστεράς), ο Μαρξ ήταν ένας από τους θεμελιωτές της σύγχρονης πολιτικής και κοινωνικής σκέψης, με έργο που μόνο γίγαντες όπως ο Weber και ο Durkheim μπορούν να προσεγγίσουν σε αναλυτική δύναμη.

Αλλά ο Μαρξ πρέπει να διαβάζεται σήμερα με μια «προσαρμοσμένη» ματιά. Η βικτωριανή εποχή κατά την οποία έγραφε, σε πολύ μεγάλο βαθμό οριοθετούσε τη σκέψη του.

Σήμερα, πολλά έχουν αλλάξει από τον «μακρύ 19ο αιώνα» (1789-1917). Πρώτο,  η κινητήρια δύναμη της ιστορίας δεν είναι οι λαϊκές επαναστάσεις. Κι αυτό, διότι ο βασικός αγώνας δεν είναι πλέον «ταξικός», αφού η σύγχρονη κοινωνία έχει αναγάγει άλλες μορφές ταυτότητας ως κυρίαρχες της ταξικής. Πέρα από το προφανές του έθνους, (το οποίο δεν δείχνει να διαλύεται ως μορφή οργάνωσης της κοινωνίας), υπάρχει πλέον μια πλειάδα άλλων ταυτοτήτων: φεμινιστές, περιβαλλοντιστές, οπαδοί του ενός ή του άλλου lifestyle, όλοι θέτουν αυτή την ταυτότητα πάνω από όλα, ασχέτως ταξικής ή εθνικής προέλευσης. Οι επαναστάσεις πλέον γίνονται σε εργαστήρια, με την τεχνολογία να κατευθύνει ουσιαστικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι κοινωνίες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, το χάπι αντισύλληψης που γέννησε τον φεμινισμό.

Δεύτερη μεγάλη αλλαγή είναι ο ρόλος της μεσαίας τάξης που έχει αλλάξει ριζικά από την εποχή τού Μαρξ. Το κεφάλαιο, μέσα από μία διαλεκτική που ο Μαρξ είχε καλά προβλέψει, συγκεντρώθηκε στους λίγους. Ενώ όμως η «μπουρζουαζία» ήταν κάποτε κατά κάποιο τρόπο μια ντεκλασέ έκφανση της αριστοκρατίας και ο πιο φυσικός αντίπαλος του προλετάριου, σήμερα συμβαίνει το αντίθετο. Οι κοινωνικές δομές θέτουν τη μεσαία τάξη –τόσο την αστική όσο και την αγροτική– στο πλευρό των χαμηλών εισοδηματικών στρωμάτων, ως τον φυσικό τους σύντροφο. Αφού η βιομηχανική επανάσταση δεν δημιούργησε μακροπρόθεσμα στρατούς προλετάριων έτοιμους να ξεσηκωθούν, δημιούργησε στη θέση της μια μεσαία τάξη που ακόμα κι αν θυμίζει έργο του Ζαν Κοκτώ, ανήκει πιο κοντά στον προλετάριο παρά στον αριστοκράτη.

Αυτό οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στο γεγονός ότι πολλές οικονομίες και κοινωνίες βρήκαν τρόπους να καταστήσουν δυνατή την οικονομική και κοινωνική «άνοδο» του προλετάριου. Αυτή η δυναμική «ανόδου» αποτελεί μια από τις σημαντικότερες «βαλβίδες» που ελευθερώνουν την  πίεση από τις απαιτήσεις των προλετάριων. Γι’ αυτό και πλέον ο δρόμος των επαναστάσεων είναι όσο κλειστός όσο φοβόντουσαν οι πρώτοι κομμουνιστές.

Μία άλλη σημαντική αλλαγή είναι η αλλαγή και στην αναλογία των πόρων παραγωγής. Μετά από την κυριαρχία του κεφαλαίου, το οποίο μετατόπισε τη γη των αριστοκρατών ως βασικός πόρος παραγωγής, άρχισε να επέρχεται και μια τρίτη, νέα αλλαγή. Τα πρώτα σκιρτήματα, κατά τον Hobsbawm, ήρθαν το 1973, η ολοκλήρωση της εφηβείας της νέας οικονομίας, ήρθε κατά την αμοραλιστική δεκαετία του 1980, της οποίας το zeitgeist τόσο εύστοχα καταγράφεται στην ταινία Wall Street. Η γνώση, οι ιδέες και η πληροφορία εκτοπίζουν, σιγά-σιγά το Κεφάλαιο ως τον κυρίαρχο πόρο παραγωγής.

Σήμερα, η νέα οικονομία ενηλικιώνεται. Πέρα από την πλήρη αλλαγή που φέρνει μαζί της στην «αποξένωση», που είναι σήμερα κάτι το εντελώς διαφορετικό στις αιτίες της και τα συνεπακόλουθά της από την αποξένωση των βικτωριανών βιομηχανιών, αλλάζει και κάτι άλλο. Ιστορικά σημαντική είναι και η ανάκαμψη του κράτους ως βασικού διαμεσολαβητή μεταξύ των ανθρώπων.
Και, καθώς από τις αρχές κιόλας του αιώνα η Δεξιά προσαρμόζεται στις αποτυχίες της αγοράς, η αντιμετώπιση του κράτους αλλάζει επίσης: Τα κράτη πρέπει μεν να περιορίζονται σε λίγες εργασίες, αλλά πρέπει να είναι ισχυρά σε αυτές τις εργασίες, διότι υπάρχουν φορές (και δεν είναι λίγες) που οι αγορές αποτυγχάνουν.

Η νέα ανάγνωση του Μαρξ, μέσα από τις κοινωνικές αλλαγές που έφερε μαζί της η Ιστορία, ήταν κεντρικά γνωρίσματα του έργου του Hobsbawm. Ο ίδιος δυσκολεύτηκε να καταδικάσει πολλές από τις απάνθρωπες πράξεις της ΕΣΣΔ, αλλά παρέμεινε σοβαρός στοχαστής. Η απάντησή του στην κριτική, αν και ανεπαρκής, είναι συγκινητική: «Ήμασταν δεμένοι με ένα ομφάλιο λώρο στην ελπίδα της παγκόσμιας επανάστασης… όσο σκεπτικοί και κριτικοί κι αν ήμασταν για την ίδια την ΕΣΣΔ».

Επίσης, πρέπει να προχωρήσει το ΓεΣΥ και να εκπονηθεί ΜΔΠ. Και κάτω τα ξερά σας από το φυσικό αέριο που ανήκει στους επόμενους.

ΥΓ. Το κείμενο γράφτηκε με αφορμή τον θάνατο του «δασκάλου μας», του μαρξιστή ιστορικού Eric Hobsbawm, που πέθανε στις 2 Οκτωβρίου πλήρης ημερών

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s