Πώς κρατήθηκε η ύφεση το 2013 -και τί φοβίζει για το 2014

Πιο ρηχή, αλλά μακρύτερη η ύφεση, καθώς νοικοκυριά, τράπεζες και επιχειρήσεις μειώνουν τα «αποθέματά» τους 

Κίνδυνος ύφεσης σχήματος L, με το κλειδί να βρίσκεται στην αντιμετώπιση των μη εξυπηρετούμενων.

Δύσκολη και για τους πιο πολλούς οδυνηρή, η πορεία του 2013 ήταν, ωστόσο, αρκετά καλύτερη από ό,τι φοβόντουσαν οι περισσότεροι. Στο τέλος του 2012, και χωρίς να υπολογίζεται το τότε απρόβλεπτο γεγονός ενός κουρέματος στη μεγαλύτερη τράπεζα, ούτε και η προσωρινή τραπεζική αργία του Μαρτίου οι εκτιμήσεις για το 2013 έκαναν λόγο για μείωση του ΑΕΠ κατά 4% με 4,5%. Το έτος τελικά έκλεισε με μείωση του ΑΕΠ μόλις 5,6%. Έστω κι αν εκτιμάται πως μετά τις σχετικές αναθεωρήσεις η ύφεση του 2013 θα κλείσει πιο κοντά στο 6%, η μείωση αυτή είναι εντυπωσιακή αν λάβει κανείς υπόψη την εικόνα που διαμορφώθηκε στο τέλος του α΄ τριμήνου. Τα τελικά αποτελέσματα δεν ήταν καλύτερα μόνο από τις εκτιμήσεις της Τρόικας, αλλά και από τις εκτιμήσεις πολλών αναλυτών (-12% με -15%).

Η κρίση τελικά δεν είχε σχήμα v, όπως αναμενόταν από πολλούς (ανάμεσά τους και η οικονομική «Κ»), κάτι που διαφάνηκε μετά τα μέσα του καλοκαιριού. Οι λόγοι που οδηγούν την οικονομία σε μία πιο ρηχή αλλά και πιο μακρόβια ύφεση κρύβουν πολλά συμπεράσματα και για τους επόμενους μήνες.

1.Νοικοκυριά και επιχειρήσεις

Νοικοκυριά και επιχειρήσεις είχαν στην αρχή της κρίσης υψηλά επίπεδα χρέους, ενώ ήταν ταυτόχρονα σαφές πως και οι τράπεζες θα αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα. Με τα προβλήματα του τραπεζικού συστήματος να βγαίνουν στη φόρα, με την ανάγκη τους να προχωρήσουν σε απομόχλευση για να ενισχύσουν την κεφαλαιακή τους επάρκεια, αλλά και με τη σοβαρή πίεση που ασκήθηκε στη ρευστότητα, ήταν ξεκάθαρο πως οι στρόφιγγες του δανεισμού θα έμεναν κλειστές.

OIK_04-OIKONOMIA_Master_cyΩστόσο, και παρά τα υψηλά επίπεδα χρέους, τα νοικοκυριά έδειξαν πως είχαν τις αντοχές και «έκαψαν» αρκετό λίπος μέσα στο 2013. Οι πιέσεις, με την υποχώρηση των αξιών σε μετοχές και ακίνητα, με τις απώλειες από ΜΑΕΚ και άλλα προϊόντα, αλλά και με την υποχώρηση των εσόδων (μείωση μισθών, ανεργία αλλά και μείωση ενοικίων) δεν ήταν αρκετά για να αντιστρέψουν την εικόνα.

Ενώ οι τράπεζες μείωναν την παροχή πιστώσεων, κυρίως με τη μείωση των παρατραβηγμάτων, την ακύρωση «ειδικών δανείων» (διακοποδάνεια, εορτοδάνεια κτλ.), την ίδια ώρα τα νοικοκυριά αντλούσαν και περισσότερες από τις καταθέσεις τους. Η μείωση των καταθέσεων ήταν ταχύτερη από τη μείωση των πιστώσεων, ακόμα κι αν λάβει κανείς υπόψη την επίδραση του κουρέματος. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι, σύμφωνα με τα στοιχεία, τα νοικοκυριά διατηρούσαν δάνεια που έφταναν στο 90% περίπου των καταθέσεών τους. Στο τέλος του 2013, ο λόγος αυτός αυξήθηκε στα 95%. Έτσι, αντλώντας τα αποθέματα καταθέσεων, μπόρεσαν να αντιμετωπίσουν, μαζί με προφανείς εξοικονομήσεις, τις πιέσεις που δέχονταν μέσα στο έτος.

Αντίθετα, οι επιχειρήσεις δεν μπήκαν στο 2013 με το ίδιο λίπος: Στην αρχή του έτους, τα δάνεια των μη χρηματοπιστωτικών επιχειρήσεων κινούνταν στο 2563% των καταθέσεών τους. Κι όμως, οι επιχειρήσεις κατάφεραν να αντλήσουν από τις καταθέσεις τους και να χρησιμοποιήσουν το ρευστό για να χρηματοδοτήσουν τις τρέχουσες υποχρεώσεις τους.

Η ζήτηση διατηρήθηκε από το γεγονός ότι τα μεγαλύτερα εισοδήματα (Δημόσιο, τράπεζες) δεν επηρεάστηκαν σημαντικά αλλά και από την αξιοποίηση των «αποθεμάτων» των νοικοκυριών. Επιπλέον, η προσωρινή αύξηση των εσόδων από την ρευστοποίηση Ταμείων Προνοίας ενίσχυσε τα οικονομικά των νοικοκυριών κατά περίπου 200 εκατ. ευρώ, σύμφωνα με τις πιο συντηρητικές εκτιμήσεις. Ένα άλλο στοιχείο, είναι οι ισχυροί κοινωνικοί δεσμοί που υπάρχουν στην Κύπρο, οι οποίοι επίσης απέτρεψαν τη μείωση της ζήτησης.

Ενώ εδώδιμα είδη, ποτά και τρόφιμα (ιδίως κυπριακά) κατέγραφαν αύξηση, το συνολικό εμπόριο σημείωνε σχετικά μικρή μείωση, κάτω από 10%. Κι αυτό, παρόλο ότι καταγράφηκε μεγάλη μείωση στη συνολική κατανάλωση πλην εδώδιμων και καυσίμων.

Αυτή η συγκράτηση της ζήτησης φαίνεται πως βοήθησε τις επιχειρήσεις, οι οποίες μπόρεσαν να ανταποκριθούν στην ικανοποιητική αυτή ζήτηση.

Σε αντίθεση με τα νοικοκυριά, οι επιχειρήσεις δεν είδαν τα δάνειά τους να μειώνονται, κυρίως διότι δεν είναι βραχυπρόθεσμα, τις περισσότερες φορές. Ωστόσο, ο λόγος δανείων πως καταθέσεις των επιχειρήσεων αυξήθηκε από 263% τον Ιανουάριο, σε 423% τον Δεκέμβριο. Μετά τη μείωση, εξαιτίας κουρέματος, η πτωτική τάση ήταν σταθερή, γεγονός που δείχνει πως η μείωση οφείλεται στην άντληση καταθέσεων, όσο αυτό ήταν δυνατό κάτω από τις συνθήκες των περιορισμών.

Όπως σημειώνεται αργότερα, οι επιχειρήσεις «κρατήθηκαν» επίσης και μέσα από την αποφυγή νέων παραγγελιών για αναπλήρωση αποθεμάτων, είτε αυτά αφορούν σε αναλώσιμα, είτε σε προϊόντα προς πώληση, είτε σε ανταλλακτικά, κτλ.

2. Τράπεζες

Οι τράπεζες με τη σειρά τους, επίσης, κατάφεραν να αποφύγουν τα χειρότερα χρησιμοποιώντας τα «αποθέματα» που είχαν. Ενώ ήταν δεδομένο πως θα έμπαινε το τραπεζικό σύστημα σε μία πορεία βαθειάς απομόχλευσης, η εξέλιξη που καταγράφηκε μέσα στο έτος έκρυβε μια έκπληξη: Η απομόχλευση μέσα από την πιστωτική συρρίκνωση έγινε μεν, αλλά ήταν πολύ βαθύτερη εκτός Κύπρου από ό,τι ήταν εντός Κύπρου. Πέρα από την αποξένωση ενεργητικών (π.χ. πωλήσεις θυγατρικών των τραπεζών), σημειώθηκε βαθειά μείωση των χορηγήσεων εκτός Κύπρου. Έτσι, ένα μεγάλο μέρος της μέχρι σήμερα διόρθωσης, έγινε εκτός της οικονομίας.

Η συνολική μείωση των δανείων που παραχώρησαν οι επιχειρήσεις έφτασε στο τέλος του 2013, περίπου στο 13%. Οι κάτοικοι Κύπρου, όμως, (νοικοκυριά και επιχειρήσεις) είδαν τα συνολικά δάνεια να μειώνονται κατά 6,8%, μία μείωση που ήταν αρκετά μικρότερη από ό,τι είχε αρχικά εκτιμηθεί πριν να αρχίσουν να διαφαίνονται όλα τα στοιχεία των τραπεζών.

Παρόλο ότι αναμένεται να αρχίσει ταχύτερη μείωση των χορηγήσεων εντός Κύπρου, όταν θα αρχίσουν τράπεζες να ανακαλούν και να «κλείνουν» τα μεγάλα μη εξυπηρετούμενα δάνεια (π.χ. από τους «30» της Τράπεζας Κύπρου), η εικόνα θα παραμείνει η ίδια: Η μείωση του δανεισμού εντός Κύπρου ήταν –και είναι ακόμα– μικρότερη από ό,τι αναμενόταν αρχικά. Αυτό το δεδομένο έχει σίγουρα βοηθήσει στη συγκράτηση του ΑΕΠ.

3. Διαρθρωτικά στοιχεία

Το γεγονός ότι η οικονομία στηρίζεται σε βιομηχανίες με χαμηλή εξάρτηση από τις εισαγωγές ήταν ένας άλλος παράγοντας που συνέβαλε στη συγκράτηση του ΑΕΠ. Ενώ οι πιστώσεις είχαν στεγνώσει, η ρευστότητα έμεινε ξερή και η τραπεζική πίστη είχε ουσιαστικά χαθεί, οι υπηρεσίες δεν είχαν άμεση ανάγκη εισαγωγών για να συνεχίσουν να ικανοποιούν τις ανάγκες των πελατών τους. Αν για παράδειγμα, η Κύπρος βασιζόταν στη βαριά βιομηχανία, τότε θα αντιμετώπιζε ένα πολύ πιο οξύ πρόβλημα με εργοστάσια που θα σταματούσαν την παραγωγή εν αναμονή νέων εισαγωγών.

Οι χρηματοπιστωτικές υπηρεσίες, οι νομικές, επαγγελματικές, λογιστικές, και άλλες υπηρεσίες «πίσω γραφείων» είχαν επιπλέον αρχίσει να προσαρμόζονται από την αρχή του έτους, όταν είχε πλέον γίνει αποδεκτό πως κάτι το δραματικό θα συνέβαινε γύρω στον Μάρτη. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα (πχ οι «big four») οι μειώσεις μισθών είχαν συνοδευτεί και με αποσπάσεις εργαζομένων στα γραφεία των εταιρειών σε άλλες χώρες.

Ταυτόχρονα, παρά τη μείωση του κύκλου εργασιών μετά το κούρεμα και μετά τις μεγάλες πιέσεις που δημιουργήθηκαν από τις εκτενείς αναφορές στο ξέπλυμα βρώμικου χρήματος και από τους περιορισμούς στη διακίνηση κεφαλαίων, δεν καταγράφηκε μεγάλη διαρροή πελατών. Φαίνεται πως ο συνολικός αριθμός πελατών δεν έχει μειωθεί δραματικά, έστω κι αν έχουν μειωθεί οι τζίροι. Έτσι, οι υπηρεσίες αυτές κατάφεραν να συγκρατηθούν, και όλα δείχνουν πως η μείωση των τζίρων θα κρατηθεί γύρω στο 7%, πολύ καλύτερα από τους αρχικούς φόβους.

Σημαντική ασπίδα για το ΑΕΠ ήταν και η εξάρτηση από τον τουρισμό και τις ναυτιλιακές υπηρεσίες. Η ναυτιλία κατέγραφε προς τα τέλη του έτους αύξηση των τζίρων κατά 15%, δείχνοντας έτσι πόσο λίγο επηρεάζεται από ενδογενείς, «κυπριακούς» παράγοντες.

Όσον αφορά στον τουρισμό, φαίνεται πως η παρουσία Ρώσων έχει πλέον φτάσει σε μια κρίσιμη μάζα: Η Κύπρος έχει ξεφύγει από τους ολιγάρχες και πλέον ελκύει μέλη της μεσαίας τάξης, οι οποίοι δαπανούν πολύ περισσότερα από τους τουρίστες άλλων εθνικοτήτων, που συνήθως αναζητούσαν στην Κύπρο φθηνές διακοπές. Η ανάπτυξη κέντρων αναψυχής, καταστημάτων αλλά και υπηρεσιών που απευθύνονται συγκεκριμένα στους Ρώσους έχει επίσης συμβάλει και στην επέκταση της τουριστικής περιόδου, με τους Ρώσους να προτιμούν την Κύπρο και το φθινόπωρο.

Σπριντ και μετά στασιμότητα στην προσαρμογή

Η πρώτη αντίδραση της οικονομίας ήταν ταχύτατη. Τόσο η ανεργία όσο και τα κόστη παραγωγής προσαρμόστηκαν σχεδόν αμέσως στις εξελίξεις. Ενώ είναι επώδυνες αυτές οι προσαρμογές, είναι ταυτόχρονα και απαραίτητες για να μπορέσει η οικονομία να προχωρήσει, μετά την προσαρμογή, σε ρυθμούς ανάπτυξης.

Τα επίπεδα των μισθών μειώθηκαν με μεγάλη ταχύτητα, ακόμα κι αν συγκριθεί ο ρυθμός με την υπόλοιπη Ευρωζώνη. Την ίδια στιγμή και οι τιμές καταναλωτή προσαρμόστηκαν ταχύτατα, παρά την προσωρινή αύξηση στις τιμές των τροφίμων εγχώριας παραγωγής, τα οποία είχαν αύξηση ζήτησης (και τιμών παραγωγής) καθώς οι καταναλωτές στράφηκαν σε αυτά, εγκαταλείποντας τα εισαγόμενα και τα εστιατόρια.

Όλες οι κατηγορίες εγχώριων προϊόντων και υπηρεσιών καταγράφουν σημαντική μείωση στις τιμές ή τουλάχιστον μεγάλη μείωση στον ρυθμό του πληθωρισμού, με εξαίρεση τις υπηρεσίες που παρέχει το κράτος.

Πίσω από τα στοιχεία, όμως, είναι και η «μαύρη οικονομία». Τα στοιχεία του Υπουργείου Εργασίας είναι αρκετά παλιά, αλλά δείχνουν πως ακόμα και πριν από την κρίση ένα σχεδόν 33% των εργαζομένων σε τουρισμό, κατασκευές και γεωργία, απασχολούνταν με αδήλωτη απασχόληση. Για το 2012, διεθνείς αναλύσεις θέτουν τη μαύρη οικονομία της Κύπρου στο 25% με 26%, ένα ποσοστό που κατά όλες τις ενδείξεις, έχει αυξηθεί. Η στροφή στην αδήλωτη εργασία, αν και προβληματική για διάφορους προφανείς λόγους, έχει την ίδια ώρα μειώσει την «αληθινή» ανεργία και τα αληθινά έσοδα των νοικοκυριών. Έτσι, τα ποσοστά ανεργίας είναι στην πραγματικότητα κάπως μικρότερα από τα επίσημα, ενώ καθώς τα έσοδα αυτά των νοικοκυριών δαπανούνται στην οικονομία, συμβάλλουν και στη συγκράτηση του ΑΕΠ.

Θα ήταν ωστόσο πρόωρο να σχολιάσει κανείς πως η προσαρμογή έχει ολοκληρωθεί. Η ταχεία αρχική προσαρμογή ακολουθήθηκε από στασιμότητα, με εξαίρεση την εσωτερική υποτίμηση που καταγράφεται τις τιμές καταναλωτή. Έτσι, είναι προφανές πως η οικονομία έχει κάποιο δρόμο να διανύσει ακόμα μέχρι να ολοκληρωθεί η προσαρμογή, κάτι που σημειώνει και η Τρόικα. Γι’ αυτό και θα είναι δύσκολη η ανάκαμψη ακόμα και μέσα στο 2015.

Οι πιέσεις του 2014

Η εξαιρετική πορεία του 2013 δεν μεταφράζεται απαραίτητα σε «καλά νέα» χωρίς αρνητικές πτυχές. Το γεγονός ότι η οικονομία ακόμα προσαρμόζεται, δείχνει πως δύσκολα θα μπορεί η ανάπτυξη να επανέλθει. Το αρχικό «σπριντ» της προσαρμογής δεν έφερε μία ύφεση σχήματος V, με κίνδυνο η ύφεση να οδηγηθεί προς σχήμα L, με ρηχή αλλά συνεχιζόμενη ύφεση.

Επιπλέον, δεν είναι βέβαιο, με δεδομένες και τις μετατοπίσεις της ανάπτυξης (π.χ. μακριά από τις κατασκευές και προς τις υπηρεσίες) πως η εικόνα της ανεργίας θα μπορεί να αλλάξει, ακόμα και όταν η οικονομία θα αρχίσει να καταγράφει μία μικρή ανάπτυξη.

Εξαιρετικά ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι νοικοκυριά, επιχειρήσεις και τράπεζες έχουν προσαρμοστεί καταναλώνοντας το «λίπος» που είχαν μαζέψει: Καταθέσεις για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, και πιστωτική επέκταση στο εξωτερικό για τις τράπεζες. Αυτό σημαίνει πως, καθώς εξαντλούνται αυτά τα αποθέματα, θα πρέπει να επηρεαστεί η κατανάλωση και γενικότερα η ανάπτυξη μέσα στο 2014.

 

Το γεγονός ότι μειώθηκαν σημαντικά οι παραγωγικές εισαγωγές, ασκεί επίσης σοβαρότατες πιέσεις στην ανάπτυξη του 2014, αφού δύσκολα θα μπορούν κάτω από συνθήκες πιστωτικής συρρίκνωσης να ανταποκριθούν με νέες εισαγωγές παραγωγικών πόρων οι επιχειρήσεις.

Ενώ τα στοιχεία του τέταρτου τριμήνου δεν είναι ακόμα διαθέσιμα, σημειώνουμε πως, για πρώτη φορά καταγράφεται μείωση των αποθεμάτων στα πρώτα τρία τρίμηνα του 2013. Αυτό δείχνει πως, χωρίς νέες μεγάλες εισαγωγές, η οικονομία θα δέχεται πιέσεις στην ανάπτυξη που δεν είχε το 2013.

Όλα θα εξαρτηθούν από το πόσο γρήγορα θα αντιμετωπίσουν τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια οι τράπεζες, και ιδίως η Κύπρου και η Ελληνική. Εάν μειωθούν σημαντικά τα ανοίγματα, θα υπάρχει κάποια ελπίδα για εκ νέου άνοιγμα της στρόφιγγας του δανεισμού. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία, η οποία αποτελεί το κλειδί για το 2014 αλλά και για το 2015, θα είναι η εισαγωγή ξένων επενδύσεων, κάτι που θα γίνει εάν αρχίσουν οι τράπεζες να πιέζουν τους μεγάλους δανειολήπτες να αποξενωθούν περιουσιακά τους στοιχεία και άλλα ενεργητικά.

4 thoughts on “Πώς κρατήθηκε η ύφεση το 2013 -και τί φοβίζει για το 2014

  1. Παράθεμα: Πώς κρατήθηκε η ύφεση το 2013 -και τί φοβίζει για το 2014 | Skolarikos

  2. Η ρευστοποίηση των ταμείων προνείας δεν τέλιωσε: υπάρχει μια φουρνία γραμματιων που λήγουν 30/4 και μια 31/7.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s