Σκόνη γάλακτος, ο Korematsu κι ένα ηλίθιο κράτος

Η «πιο σημαντική υποσημείωση» στο συνταγματικό δίκαιο των ΗΠΑ, η υποσημείωση 4 στην υπόθεση Caroline Products, έχει βασανίσει πολλούς φοιτητές τα τελευταία σχεδόν 80 χρόνια. Αυτό όμως δεν είναι τυχαίο. Δίκαια ταλαιπωρούνται οι φοιτητές που τραβολογούνται στις εξετάσεις άγρυπνοι, να γράψουν εκθέσεις για τη σχέση μεταξύ μιας υπόθεσης που είχε να κάνει με σκόνη γάλακτος από τη μία, και της διάσημης Korematsu που αφορούσε στη στέρηση της ελευθερίας των αμερικανών ιαπωνικής καταγωγής κατά τη διάρκεια του Β΄ παγκοσμίου πολέμου.

Ενώ μία από τις μεγάλες χαρές της ζωής είναι να συνειδητοποιεί κανείς πως δεν θα ασχοληθεί ξανά με το συνταγματικό δίκαιο των ΗΠΑ, την ίδια στιγμή αυτές οι υποθέσεις κρύβουν μια σημαντική λογική που καταλήγει σε ένα απλό ερώτημα –ένα ερώτημα που ταλαιπωρεί τις ανθρώπινες κοινωνίες εδώ και χιλιετίες: Πότε, πόσο, και πώς μπορεί και πρέπει να περιορίζει το κράτος τις ελευθερίες των πολιτών;

Η λογική του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ έφτασε σε μια άτυπη αλλά εξαιρετικά σημαντική διατύπωση: Η «αυστηρή εξέταση» (strict scrutiny) βασίζεται σε ένα τριπλό τεστ, με τρεις απλές (θεωρητικά) ερωτήσεις. Όταν το ερώτημα είναι κατά πόσον το κράτος μπορεί να λάβει δράση σε ύποπτες περιπτώσεις, τότε το δικαστήριο ερωτά τρία διαδοχικά ερωτήματα. Πρώτο, αν υπάρχει επιτακτικό δημόσιο συμφέρον (compelling state interest). Δεύτερο, κατά πόσον η πολιτική ή ο νόμος που εξυπηρετεί το επιτακτικό δημόσιο συμφέρον διατυπώνεται με τρόπο συγκεκριμένο και στενό. Εάν, δηλαδή, η πολιτική εξυπηρετεί κάτι το συγκεκριμένο, και όχι ένα γενικό, ευρύ και αόριστο σκοπό.

Τέλος, εάν πράγματι υπάρχει επιτακτικό δημόσιο συμφέρον, το οποίο είναι σαφές και συγκεκριμένο, το δικαστήριο ερωτά κατά πόσον ο τρόπος με τον οποίο επιτυγχάνεται είναι ο λιγότερο περιοριστικός για τα δικαιώματα των πολιτών.
Το τεστ που προέκυψε από μια υποσημείωση, σε μια υπόθεση για το διαπολιτειακό εμπόριο σκόνης γάλακτος, στην οποία μάλιστα δεν χρησιμοποιήθηκε η συγκεκριμένη δοκιμασία, έστησε ένα πολύ συγκεκριμένο κανόνα ελέγχου στην επεκτατική διάθεση του κράτους, ιδίως ως προς τις υποθέσεις όπου ο πολίτης ανήκει σε μια κοινωνική τάξη –όπως οι μειονότητες– που συχνά βλέπει τα δικαιώματά της να καταπατούνται.

2044925306_8acecd6832_oΕίναι όμως μια λογική που θα μπορούσε αποτελεσματικά να αποφέρει εξαιρετικά σημαντικά αποτελέσματα σε γενικότερο επίπεδο, στη λειτουργία του κράτους. Αν το κάθε Υπουργείο, τμήμα ή υπηρεσία του Δημοσίου έθετε στον εαυτό του αυτές τις ερωτήσεις (προσαρμοσμένες) στην κάθε ρύθμιση και κανόνα που επιβάλλει και στη κάθε διαδικασία, αίτηση και φόρμα που απαιτεί, μπορούν να αλλάξουν πολλά και στον δικό μας τόπο.

Δεν πρόκειται, ούτε για καινούργια ιδέα ούτε κατά την κυπριακή έκφραση, ανακάλυψη της τασιηνόπιτας. Η κάθε ρύθμιση του κράτους, θα πρέπει να ξέρει τι ρυθμίζει, γιατί το ρυθμίζει και τι προσπαθεί να επιτύχει. Θα πρέπει επίσης να σκέφτεται κατά πόσον ο τρόπος που το κάνει είναι ο πιο αποτελεσματικός.

Υπάρχουν πολλές περιπτώσεις, όπως για παράδειγμα η υποχρέωση για έλεγχο ΜΟΤ των οχημάτων, όπου η επιβολή του κράτους στον πολίτη έχει μια λογική. Το ίδιο δεν συμβαίνει όμως στις πιο πολλές περιπτώσεις. Στην περίπτωση της αδειοδότησης για επενδύσεις σε ΑΠΕ, ο υφυπουργός παρά τω Προέδρω παραδέχτηκε την κατάσταση: Απαιτούνται «37 στάδια, 4 άδειες, 6 υπουργεία και 2 Οργανισμοί Δημοσίου Δικαίου».

Άλλο παράδειγμα είναι ο σχεδιασμός συστήματος που μόνο μεθυσμένος θα μπορούσε να σχεδιάσει στην Αστυνομία για πληρωμή των προστίμων της φωτοεπισήμανσης: Φεύγει ο πολίτης από τη δουλειά του για να παραλάβει ένα πρόστιμο που μπορεί να πληρωθεί μόνο από τράπεζα ή διαδικτυακά. Δεν μπορεί, όμως, να πληρώσει το πρόστιμο κατευθείαν χωρίς να πάει πρώτα στον αστυνομικό σταθμό (από τον οποίο ενημερώθηκε τηλεφωνικά) για να παραλάβει τριτοκοσμική κολλούδα στην οποία καταγράφεται το πρόστιμο.

Πρόκειται για ένα σύστημα που στερείται ευφυΐας και δείχνει επιδεικτικά την ανεπάρκεια των ατόμων που το σκέφτηκαν, αφού το μοναδικό του επίτευγμα είναι η αύξηση των διαδικασιών και μάλιστα χωρίς κανένα όφελος για το κράτος, το οποίο θα γλύτωνε πολλά λεφτά αν απλά πληρώνονταν κατευθείαν τα πρόστιμα στις τράπεζες ή διαδικτυακά.

Καθώς αρχίζει πλέον να γίνεται αποδεκτό –ακόμα και ανάμεσα στους πολιτικούς, τα στελέχη της κρατικής μηχανής και την κυβέρνηση– η ανάγκη να περιοριστεί η επιβολή του κράτους πάνω στη ζωή του πολίτη (καταναλωτή, γονέα, επιχειρηματία, μαθητή…) είναι πολύ σημαντικό να στηθεί ένα πολύ συγκεκριμένο τεστ για τον έλεγχο που θα πρέπει να γίνει. Το πότε, πώς και πόσο επιβάλλεται το κράτος πάνω στη ζωή μας, δεν έχει ελεγχθεί ποτέ με τη διάθεση που θέλει το κράτος να είναι ύποπτο.

Η προσαρμογή για τον συγκεκριμένο σκοπό της υποσημείωσης της υπόθεσης Caroline Products θα μπορούσε να αποτελέσει μια απτή, δοκιμασμένη και λειτουργική αρχή για αυτό τον σκοπό. Πάνω από όλα, όταν το κράτος επιβάλλει υποχρεώσεις στον πολίτη, θα πρέπει να υπάρχουν σαφείς περιορισμοί σε αυτή την κίνηση, ιδίως σε μια χώρα όπου ο διοικητικός φόρτος φτάνει, κατά τις αναλύσεις, το 1 δισ. ευρώ.

Επίσης, πρέπει να προχωρήσει ένα σοβαρό ΓεΣΥ και να εκπονηθεί ΜΔΠ. Και τα λεφτά από το γκάζι, μακριά από τους πολιτικούς.

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s