Η δυστυχία του να είσαι υπουργός

Η αντίδραση της κυβέρνησης στην οικονομική κρίση επικεντρώθηκε στο επικοινωνιακό εγχείρημα της αποφυγής της επιτήρησης, σε συνδυασμό με τη συνέχιση της «ανθρωποκεντρικής» πολιτικής των παροχών. Σε αυτό το πλαίσιο, και με αταλάντευτη εμμονή στον ρόλο που έχει να διαδραματίσει η ψυχολογία και το κλίμα της αγοράς, επιχείρησαν να πείσουν ότι η Κύπρος θα βγει «αλώβητη» από την κρίση, όπως είχε σημειώσει ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας.

Ο υπουργός Οικονομικών επιχείρησε να επιβεβαιώσει τους πολίτες ότι η οικονομία δεν θα βιώσει τις εντάσεις που βιώνουν άλλοι εταίροι μας και πως δεν πρέπει να αισθάνονται την αβεβαιότητα και την ανασφάλεια που διαγράφεται πίσω από το κούμπωμά τους στην κατανάλωση.

Ταυτόχρονα, πιστεύοντας ότι βασικό στοιχείο της ανάκαμψης θα είναι η έλκυση ξένων επενδυτών, ο κ. Σταυράκης εστίασε την προσοχή του στους δείκτες της οικονομίας και στη συγκράτηση του ελλείμματος όσο το δυνατόν πιο κοντά στο 3%, με στόχο να αποφευχθεί η επιτήρηση – και η κριτική που αυτή συνεπάγεται – και να μη φοβηθεί το ξένο κεφάλαιο ότι η Κύπρος είναι ανασφαλής προορισμός.

Δύσκολα θα μπορούσε κανείς να αρνηθεί ότι τα μέτρα που λήφθηκαν, κινήθηκαν όλα προς τη σωστή κατεύθυνση. Ταυτόχρονα, εύκολα μπορεί κανείς να επιχειρηματολογήσει ότι επιπλέον μέτρα ήταν δυνατά και πως, αν λαμβάνονταν, η κρίση θα γινόταν λιγότερο αισθητή από τις επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά.

Ακόμα, αυτή η στήλη υποστήριξε, από την πρώτη της μέρα, τη θέση ότι η παρούσα συγκυρία αποτελεί μία μοναδική ευκαιρία για ριζικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις που να στρέφονται προς τις μακροπρόθεσμες ανισορροπίες της οικονομίας. Αυτές οι ανισορροπίες θέτουν σε κίνδυνο τόσο το μέλλον της οικονομίας, όσο και την ευρωστία του κράτους. Δυστυχώς, απ’ ό,τι φαίνεται, τέτοια ευκαιρία θα υπάρχει μέχρι και το 2012 και το πιθανότερο είναι ότι θα παραμείνει αναξιοποίητη.

Ταυτόχρονα, ένα άλλο έλλειμμα που παρατηρείται, βρίσκεται στην απόσταση μεταξύ των μέτρων που έχουν εξαγγελθεί και του αντίκτυπού τους στην οικονομία. Πέρα από ελλιπή και καθυστερημένα, φαίνεται ότι ακόμη και αυτά τα μέτρα δεν έχουν αποφέρει σημαντικές επιδράσεις, εκτός από τον περιορισμό των δημοσίων ελλειμμάτων.

Η κυβέρνηση επαναλαμβάνει ότι έχει ήδη παραχωρήσει μια σειρά από πακέτα κατά της κρίσης. Ωστόσο, αυτά τα πακέτα δεν έγιναν αισθητά. Η στήριξη του τουρισμού και των κατασκευών δεν έχουν τονώσει τους κλάδους, ενώ και η υλοποίηση του αναπτυξιακού προϋπολογισμού, αν και ψηλότερη από πέρσι, δεν έχει φτάσει ούτε καν στο μισό του στόχου του 80% που είχε τεθεί.

Είναι πανθομολογούμενο ότι η μικροδιαχείριση της οικονομικής πολιτικής (η υλοποίηση δηλαδή του αναπτυξιακού προϋπολογισμού) δεν περνά από το χέρι του υπουργού Οικονομικών κατά κύριο λόγο. Αυτός όμως στάθηκε μπροστά στους δημοσιογράφους, την περασμένη εβδομάδα, για να δεχθεί τα πυρά, εφόσον θεωρητικά ευθύνεται.

Το ρεπορτάζ της υλοποίησης του προϋπολογισμού καταδεικνύει ότι οι πιέσεις που δέχεται ο υπουργός για να μην εφαρμοστούν οι αποφάσεις του είναι αφόρητες και προέρχονται είτε από κυβερνώντα κόμματα είτε από άλλους υπουργούς. Και η θλιβερή διαπίστωση είναι ότι ο υπουργός δεν δείχνει να κατέχει το αναγκαίο πολιτικό εκτόπισμα για να λειτουργήσει ως «κλασικός» υπουργός Οικονομικών. Ενώ άπαντες οι (συν)κυβερνώντες τον στηρίζουν στα λόγια, οι πιέσεις που δέχεται από κάθε πλευρά της κυβέρνησης καθιστούν τις εξοικονομήσεις που επιχειρεί (οι οποίες δεν είναι καν μόνιμες) σχεδόν αδύνατες. Και αυτός, αναγκαστικά, ενδίδει.

Η στήλη μπορεί να διαφωνεί κάθετα με την ευρύτερη οικονομική προσέγγιση του υπουργού. Ωστόσο, το ότι δεν μπορεί να υλοποιήσει ούτε και τις εξοικονομήσεις που εξαγγέλλει, είναι πολύ πιο σοβαρό και για τον ίδιο και για τη διακυβέρνηση.

Μπορεί κανείς να πάρει μια σειρά από παραδείγματα. Στο Υπουργείο Υγείας διαπιστώνονται μεν τα προβλήματα, αλλά δεν αντιμετωπίζονται. Στο Υπουργείο Εμπορίου προωθούνται τα έργα, αλλά δεν υπογράφονται τα συμβόλαια. Στο Υπουργείο Συγκοινωνιών γίνονται μικροέργα, αλλά δεν προχωρούν τα πιο σοβαρά. Για αναπτυξιακά έργα, όπως το κτήριο της Βουλής και το Μέγαρο Πολιτισμού, το Προεδρικό, τα κόμματα της συγκυβέρνησης και οι υπουργοί αναλαμβάνουν συγκρουόμενες δεσμεύσεις.

Ακόμα, την ίδια στιγμή που ο κ. Σταυράκης ανακοίνωνε μέτρα και επιχειρούσε να συγκρατήσει την ψυχολογία της αγοράς, συνεχίζονταν οι διεργασίες για τη μείωση στον φόρο κατανάλωσης, μία πολιτική με την οποία ο ίδιος φαίνεται να διαφωνεί. Δεν είχε, όμως, το πολιτικό βάρος για να αντισταθεί, και αναγκάστηκε να ακολουθήσει.

Προκύπτει, όμως, και ένα άλλο συμπέρασμα για το Υπουργείο Οικονομικών. Ο υπουργός δεν είναι άτομο με πολιτικό λόγο ή εκτόπισμα στην πολιτική σκηνή, και αυτό είναι το πρόβλημά του στην αντιμετώπιση της κρίσης. Σε κάθε τηλεφώνημα, σε κάθε μικροπολιτική ανησυχία που κατευθύνει τις αποφάσεις, σε κάθε επιμονή να εξοικονομηθούν χρήματα από κάποιον άλλο, ο κ. Σταυράκης έχει την ευθύνη να αντιστέκεται. Ενώ είναι άτομο «της οικονομίας», παίζει ένα εκτός έδρας παιγνίδι στο γήπεδο της πολιτικής.

Όταν, όμως, ο Πρόεδρος επέλεξε για Υπουργό Οικονομικών ένα άτομο που δεν είναι πολιτικός, τότε έπρεπε να γνωρίζει πως οφείλει να τον στηρίξει πλήρως.

Αντίθετα, ο κ. Σταυράκης, στο εκτός έδρας πολιτικό παιγνίδι, όπου «παίζει» μόνος χωρίς βοήθεια από την κυβέρνηση, όσο και αν προσπαθεί, δεν δείχνει να πετυχαίνει ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Σταλινιστικός και ανθελληνικός ο ΠΑΝ.ΣΥ.ΦΙ. ΑΠΟΕΛ

Για δεύτερη φορά, σε 71 άρθρα η στήλη θα εκφραστεί υπό προσωπική ιδιότητα, ως αποελίστας, που θεωρεί ότι, πράγματι, το ΑΠΟΕΛ είναι «ιδέα» και έχει μία μακρά ιστορία που δεν μπορεί κανείς να την ξεχάσει.
Ωστόσο, έχουμε περάσει πια, από την αγγλοκρατία στην δημοκρατία.

Όταν κάποτε δεν υπήρχαν μέσα έκφρασης και πολιτικής κοινωνικοποίησης, οι αθλητικοί σύλλογοι της Κύπρου γέμισαν το κενό. Σήμερα όμως, αυτό δεν μπορεί να ισχύει. Η λογική ότι ο αθλητισμός αποτελεί μέσο πολιτικοποίησης απορρέει μόνο από την απολυταρχική λογική των Μπολσεβίκων και της Σοβιετικής Επανάστασης. Αναδείχτηκε, μάλιστα, σε επιστήμη, από τον Στάλιν ο οποίος επέκτεινε την δραστηριότητα του κράτους σε όλες τις πτυχές της κοινωνικής ζωής, και ανέδειξε τις αθλητικές ομάδες, τα γήπεδα και τους ίδιους τους αθλητές σε φερέφωνο ιδεολογικών τοποθετήσεων.

Τι ειρωνεία, λοιπόν, οι οργανωμένοι οπαδοί να ακολουθούν μία καθαρά σταλινιστική νοοτροπία στα γήπεδα.

Τι ειρωνεία, ακόμα, να φορούν σβάστικες. Αυτά τα σύμβολα είναι για όλους αισχρά, αφού μεταδίδουν μηνύματα που σίγουρα μόνο ο πιο ανιστόρητος και αδαής έφηβος μπορεί να σεβαστεί. Είναι, όμως, ακόμα πιο σχιζοφρενικό να λέει κάποιος ότι λειτουργεί «ως Έλληνας» αλλά να φορά το σύμβολο αυτό. Διότι «Έλληνας» δεν μπορεί να είναι κάποιος που δεν ξέρει καν τη δική του ιστορία και ανορθώνει τα σύμβολα εκείνων που το έθνος πολέμησε με τόση μανία.

Και κάτι ακόμα. Η κερκίδα του ΑΠΟΕΛ, ορθά ή λάθος, τιμά τον Γρίβα πολύ συχνά. Νομίζουν μήπως ότι ο Γρίβας, που έκανε «μάχες» στο Γενικό Επιτελείο για να τον στείλουν στη Δεύτερη Μεραρχία στην Αλβανία να πολεμήσει, θα χαιρόταν με τη σβάστικα, την οποία πολέμησε μέχρι το 1945;

Ως σύλλογος, το ΑΠΟΕΛ, φυσικά, δικαιούται και υποχρεούται να διατηρεί τα ελληνικά ιδεώδη ζωντανά και να διδάσκει στους νέους της πρωτεύουσας. Να προωθεί εκείνες τις αρχές και τα πιστεύω που αποτελούν γνωρίσματα του τι εστί «Ελληνισμός». Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι δικαιούμαστε να δείχνουμε τόσο μεγάλη ασέβεια στο Έθνος. Άσε που, άλλο σύλλογος και άλλο εταιρεία.

Και, για να μη ξεχνιόμαστε, ασέβεια και στους παίκτες μας. Όποιος αγαπούσε το ΑΠΟΕΛ την Τρίτη την νύκτα, θα έστρεφε την μανία του σε εκείνους που εξασφάλιζαν κακή ψυχολογία στους παίκτες και πρόστιμα στην ομάδα, αντί να γράφουν τα σύμβολα των εχθρών του έθνους στα γραφεία της εταιρείας.

Έλεος.

ΥΓ. Απολογούμαι για το λάθος στην πέμπτη παράγραφο. Ο Γρίβας πολέμησε τους ναζί μέχρι το 1944 και όχι το 1945.
Με την αρχή της αποχώρησης, υπήρξε, σύμφωνα με όλα τα στοιχεία, συνεργασία μεταξύ Άγλλοαμερικανών και Γερμανών, με την οποία οι πρώτοι εξασφάλιζαν οπλισμό από τους δεύτερος εν μέσω αποχώρησής τους. Από ότι γνωρίζω, ο Γρίβας έλαβε μέρος σε αυτές τις συναλλαγές, που ήταν, ουσιαστικά, μέρος του εμφυλίου.

Τα κακά μαντάτα της ανάκαμψης

Όταν ένας μοτοσυκλετιστής μπαίνει σε μια απότομη στροφή, το μεγαλύτερο λάθος που μπορεί να κάνει είναι να ελαττώσει ταχύτητα. Θα χάσει ροπή, θα γλιστρήσει ο τροχός και θα χάσει τον έλεγχο. Εάν όμως αναπτύξει στην στροφή, τότε θα γαντζώσουν οι τροχοί στην άσφαλτο, θα κρατηθεί το όχημα και θα βγει από την στροφή άνετος και με ισορροπία.

Την περασμένη εβδομάδα, ο Αμερικανός Πρόεδρος ανακοίνωσε ότι το τρίτο τρίμηνο η μεγαλύτερη οικονομία παγκοσμίως κατέγραψε ανάπτυξη κατά 3,5%, μπαίνοντας στον δρόμο της ανάκαμψης. Η είδηση, παρά τις προειδοποιήσεις του Μπαράκ Ομπάμα ότι η κρίση δεν έχει τελειώσει ακόμα, έκανε αμέσως τον γύρο του κόσμου και προκάλεσε σημαντικές ανόδους σε όλα τα μεγάλα χρηματιστήρια (με εξαίρεση ορισμένα ασιατικά).

Την ίδια στιγμή, οι οικονομικοί και πολιτικοί παράγοντες στην Κύπρο παρακολουθούν εναγωνίως την κατάσταση στο εξωτερικό – και ιδίως στη Μεγάλη Βρετανία – με την ελπίδα ότι θα εντοπίσουν κάποια σημάδια ανάκαμψης και θα δικαιούνται να ελπίζουν σε νέα κάθοδο τουριστών και αγοραστών εξοχικών. Η λογική που επικρατεί είναι πως χωρίς ανάκαμψη στην Ευρώπη και κυρίως στη Μεγάλη Βρετανία, δεν υπάρχει ελπίδα ανάκαμψης στην Κύπρο: Θα έρθουν οι τουρίστες (κι ας ξοδεύουν λιγότερα), θα έρθουν αγοραστές εξοχικών κατοικιών, θα έρθουν Ρώσοι επενδυτές.

Υπάρχει όμως και μια άλλη όψη της ανάκαμψης. Το χειρότερο πράγμα που μπορεί να συμβεί στην κυπριακή οικονομία σήμερα, είναι μια ταχεία και σταθερή ανάκαμψη στην Ευρώπη. Ως μοτοσυκλετιστής που χάνει ροπή, η κυπριακή οικονομία θα γλιστρήσει με επικίνδυνες συνέπειες.

Η κρίση μάς έχει δείξει ότι μπορεί η τουριστική βιομηχανία να έχει χάσει ζήτηση, αλλά έχασε και μερίδιο αγοράς από τους ανταγωνιστές μας. Μπορεί να ταξιδεύουν λιγότερο οι Βρετανοί, αλλά και η μειωμένη ανταγωνιστικότητα του προϊόντος μας δεν μπορεί πια να αγνοηθεί. Ακόμα, μπορεί να σταμάτησαν να καταφθάνουν μαζικά οι αγοραστές ακινήτων, αλλά αποκαλύφθηκε από αυτήν την εξέλιξη και η κατάσταση φούσκας που υπήρχε. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας επηρεάστηκε μεν από τη διεθνή διατραπεζική αγορά, βγήκαν δε στην επιφάνεια και προβλήματα που ήδη υπήρχαν: Χρηματοδότησε την ελλειμματική κατανάλωση των νοικοκυριών και τη σχεδόν παράλογη μανία των developers. Έτσι, η κρίση ουσιαστικά λειτούργησε ως μηχανισμός με τον οποίο εκδηλώθηκαν συμπτώματα των άλλων παθογενειών της οικονομίας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αξίζει να εξετάσει κανείς τι θα συμβεί όταν αρχίσει να ανακάμπτει η ευρωπαϊκή οικονομία. Πρώτα, θα αρχίσουν να αντιστρέφονται οι πιέσεις στη ρευστότητα. Θα ανακληθεί η πολιτική του quantitative easing και θα αυξηθούν τα βασικά επιτόκια. Ενδεχομένως να αυξηθεί ακόμα και το Euribor, ανάλογα με τη διακύμανση των βασικών επιτοκίων και τις συνθήκες εμπιστοσύνης στη διατραπεζική αγορά. Παρά το γεγονός ότι τα επιτόκια θα μειωθούν μακροπρόθεσμα, οι επόμενοι 24 μήνες υπόσχονται την ανάκαμψή τους. Αυτή η ανάκαμψη των επιτοκίων θα γίνεται σε μία περίοδο όπου η κυπριακή οικονομία θα αγωνίζεται – ακόμα – να συγκρατήσει τα επιτόκια και να τονώσει τις παραγωγικές επενδύσεις.

Ταυτόχρονα, θα αρχίσουν να ανακάμπτουν και οι τιμές του πετρελαίου, που είναι και η κύρια αιτία για την οποία έχει συγκρατηθεί ο πληθωρισμός σε χαμηλά επίπεδα. Η ανταγωνιστικότητα της κυπριακής οικονομίας θα περάσει από νέο κύκλο διάβρωσης του ανταγωνισμού, εξαιτίας και της υψηλής ενεργειακής έντασης της οικονομίας που σπαταλά πολύ περισσότερη ενέργεια ανά ευρώ παραγωγής του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος από τους εταίρους μας.

Ο πληθωρισμός που, εκτός από τις τιμές πετρελαιοειδών, μειώθηκε και λόγω των πιο φθηνών εισαγωγών, θα αρχίσει να αυξάνεται, αφού η ανάκαμψη θα οδηγήσει και σε «τόνωση» των τιμών στην Ευρώπη. Ταυτόχρονα, οι τιμές των κυπριακών αγαθών και των υπηρεσιών που συνεχίζουν να αυξάνονται, σε σχέση με αυτές των ανταγωνιστών μας, θα ενισχυθούν και από τη νέα αύξηση στις τιμές παραγωγού, ενώ και ο Γενικός Δείκτης των τιμών καταναλωτή θα επιταχυνθεί.

Ακόμα, και η γενικότερη συγκυρία θα είναι αρνητική για την κυπριακή οικονομία, αφού τη στιγμή ακριβώς που οι εταίροι μας θα αναπτύσσουν ταχύτητα στην έξοδο από την στροφή, η δική μας οικονομία θα συνεχίσει να προχωρεί με βραδείς ρυθμούς. Η στασιμότητα στην παραγωγικότητα, η οποία ακόμα παρατηρείται, αλλά και η συνεχής αύξηση στα εργατικά κόστη θα έρχονται σε αντιπαράθεση με τη συνεχιζόμενη μείωση των κόστων στους εταίρους μας. Οι αυξήσεις, σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, δεν οφείλονται μόνο στις αυξήσεις των μισθών και την ΑΤΑ, αλλά και στις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις.

Σχεδόν όλοι οι αναλυτές συμφωνούν ότι η κυπριακή οικονομία αντιδρά ετεροχρονισμένα στις εξελίξεις της διεθνούς οικονομίας. Με αυτήν την πραγματικότητα ενώπιόν μας, τίθεται το ερώτημα πώς θα αντιδράσει η δική μας οικονομία στην ανάκαμψη των εταίρων μας. Η χαλαρή αντιμετώπιση της κρίσης, με την οποία επιχειρούν άπαντες οι υπεύθυνοι απλά να κρατήσουν τους δείκτες μέχρι να εντοπιστεί ο ορίζοντας της ανάκαμψης, ισοδυναμεί με την ελάττωση ταχύτητας πάνω στην στροφή. Μπορεί μεν μία πιθανή παγκόσμια ανάκαμψη να φέρει πίσω κάποιους τουρίστες, αλλά αν δεν γίνει κάτι άμεσα, θα φέρει και επιπλέον μείωση του δικού μας κοματιού της πίττας.

Με αυτήν την πραγματικότητα μπροστά μας, η πιο ευχάριστη δήλωση που έγινε την περασμένη εβδομάδα ήταν εκείνη του Μπαράκ Ομπάμα, που προειδοποίησε ότι ακόμα δεν έχει τελειώσει η κρίση. Πριν όμως τελειώσει η κρίση στο εξωτερικό, ίσως μας μένει ακόμα λίγος χρόνος, για να στραφούν τα όποια μέτρα στην αύξηση της παραγωγικότητας, στη στήριξη των επιχειρήσεων, στην τόνωση της παραγωγής και στη μείωση του κρατισμού.

Χίλια ζόρια κι ένα μπράβο

Ευρισκόμενη στο χείλος του γκρεμού, η Αγγλική Σχολή σήμερα βιώνει μία συνεχιζόμενη κρίση η οποία αμαυρώνει την παλαιότερη εικόνα του σχολείου ως πρωτοπόρο χώρο πλάσης και διαμόρφωσης νέων ατόμων με δική τους σκέψη. Ωστόσο, οι υφιστάμενες συνθήκες στην Αγγλική Σχολή, με την εκατέρωθεν πόλωση και τις συζητήσεις δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο για το σχολείο. Μπορεί οι παρόμοιες καταστάσεις που βίωσαν παλαιότερα μαθητές, καθηγητές και γονείς στο σχολείο να μην είχαν την οξύτητα των σημερινών εντάσεων, αλλά είχαν τον ίδιο χαρακτήρα.

Πριν μερικά χρόνια είχε επιτραπεί στα κορίτσια να φορούν παντελόνι. Κάτι που σήμερα φαίνεται αυτονόητο, τότε ήταν θέμα που συζητήθηκε, με γονείς να θέτουν ακόμα και ζήτημα ηθικής τάξης στο σχολείο. Κάτι παρόμοιο είχε συμβεί και με τα μακριά μαλλιά για τα αγόρια, όταν γονείς σχολίαζαν ότι το σχολείο προωθεί την αλητεία. Στις εξωσχολικές δραστηριότητες, αντιδράσεις προκαλούνταν συχνά. Όταν το Agora Society άκμαζε, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, οι μαθητές συζητούσαν ανοικτά για θέματα που έκαναν τους γονείς (και το Διοικητικό Συμβούλιο) να ανατριχιάζουν: ναρκωτικά, σεξουαλικότητα, νεανικές αυτοκτονίες, ρατσισμό, το χάσμα των γενεών. Οι όμιλοι του σχολείου είχαν πρώτοι εντάξει στις δραστηριότητές τους ταξίδια στο εξωτερικό, με σκοπό είτε την επιμόρφωση, είτε την συμμετοχή σε διαγωνισμούς.

Αυτά τα στοιχεία έχουν ένα κοινό με τις σημερινές κόντρες: όλα ήταν κινήσεις πρωτοποριακές που έθεταν Διοίκηση και γονείς μπροστά σε απαγορευμένα ερωτήματα. Κάθε φορά, η Αγγλική Σχολή πλήρωνε ένα τίμημα, θέτοντας εαυτόν στο στόχαστρο γονέων και μελών του διοικητικού συμβουλίου. Κάθε φορά, από την κόντρα νικητές έβγαιναν οι μαθητές που, τελικά, βίωναν τον τρόπο με τον οποίο σπάζουν τα ταμπού.

Όλα τα πιο πάνω, τελικά υιοθετήθηκαν από την κοινωνία ως αυτονόητα. Όταν, όμως, τα άρχιζε η Αγγλική Σχολή, μόνο αυτονόητα δεν ήταν.

Σήμερα, το σχολείο έχει ουσιαστικά θέσει ένα ερώτημα σε γονείς, μαθητές, καθηγητές και διοίκηση, που μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ήταν σχεδόν εξολοκλήρου ελληνοκύπριοι: πώς μπορεί η ελληνοκυπριακή κοινωνία να συμβιώσει με τους τουρκοκύπριους, αντιμετωπίζοντας το παρελθόν, αλλά χωρίς να χάσει την ιδιαίτερή της εθνική ταυτότητα;

Η απάντηση δεν μπορούσε να είναι εύκολη. Είναι, όμως, μια ερώτηση που οφείλει όλη κοινωνία να απαντήσει. Πρώτος μόνος, ο μικρόκοσμος της Αγγλικής Σχολής αντιμετωπίζει την μεγαλύτερη κοινωνική πρόκληση των επόμενων γενιών. Η στήλη δεν επιχειρεί να δώσει απάντηση, πέρα από το γεγονός ότι, ακόμα μία φορά, επικρατεί η πόλωση παρά η ήπια τοποθέτηση. Αξίζει να σημειωθεί, όμως, ότι ακόμα μία φορά, η Σχολή γίνεται το πεδίο μάχης για τους αγώνες της κοινωνίας. Αγώνες που μπορεί να μην είχαν τόσο μεγάλες άμεσες προεκτάσεις στο παρελθόν, αλλά είχαν τον χαρακτήρα της μικρής επανάστασης.

Αυτό το τίμημα πληρώνει σήμερα η Σχολή.

Κάθε προηγούμενη φορά, οι μαθητές έδιναν την λύση, όταν τους επέτρεπαν οι άλλοι ενδιαφερόμενοι του σχολείου να την αναζητήσουν μόνοι τους, και όταν αντιμετωπίζονταν ως νεαροί μεν, αλλά όχι ως αδαείς βρέφη. Ως απόφοιτος ο γράφον αισθάνεται μία πικρή περηφάνια που η δευτεροβάθμιά του alma mater λειτουργεί ξανά ως πεδίο στο οποίο θα παιχτεί η αμηχανία της κοινωνίας μπροστά σε νέες προκλήσεις, οι οποίες είναι ακόμα πιο δύσκολες αυτή τη φορά. Αν αφήσουμε τους νέους να λειτουργήσουν όπως καταλαβαίνουν, χωρίς υποβολές και επιβολές, μπορεί τελικά η Σχολή να βρει το χαμένο της κύρος, αλλά να γίνει και παράδειγμα προς μίμηση για την υπόλοιπη κοινωνία.

Τσουνάμι, Πακιστανοί και μολύβια

Όταν χτύπησε το τσουνάμι της Ασίας στις 26 Δεκεμβρίου 2004, άφησε 232.866 νεκρούς. Μεταξύ αυτών ήταν και 43.000 αγνοούμενοι που εξαφανίστηκαν χωρίς κανένα ίχνος. Το φαινόμενο ήταν πραγματικά παγκόσμιο: Το τσουνάμι που προκλήθηκε από σεισμό που έγινε στη Σουμάτρα της Ινδονησίας, προκάλεσε θανάτους, τραυματισμούς και ζημιές από την Κίνα μέχρι και τη Σομαλία. Στην Αλάσκα προκλήθηκε σεισμική δόνηση, την οποία οι σεισμολόγοι αποδίδουν στην τεράστια ενέργεια που απελευθέρωσε ο σεισμός της Σουμάτρας, ο οποίος αποτελούσε την παγκοσμιοποίηση των τοπικών καταστροφών.

Ωστόσο, συνέβη κάτι το αξιοσημείωτο και σε ένα μικρό νησί της Ανατολικής Μεσογείου: Με το πένθος που κτύπησε χιλιάδες προσωρινούς εργάτες στην Κύπρο (Φιλιππινέζους, Ινδούς, Σριλανκέζους κ.ο.κ), οι μεγαλύτεροι δήμοι της χώρας αποφάσισαν αμέσως να ακυρώσουν τις γιορτινές εκδηλώσεις για το νέο έτος.

Η κίνηση αυτή τιμά φυσικά την Κύπρο. Ωστόσο, πέρα από ένδειξη ανθρωπισμού, η αναβολή των εκδηλώσεων ήταν και απότοκο του εύρους στο οποίο η κυπριακή κοινωνία μπήκε πια, στην αγκαλιά της παγκοσμιοποίησης. Ένας σεισμός που έγινε πάνω από 810.000 χιλιόμετρα μακριά από τη Λευκωσία, οδήγησε σε αναβολή των εκδηλώσεων στην κυπριακή πρωτεύουσα.

Μιλώντας σε τηλεοπτική εκπομπή το 1982 ο Milton Friedman, είπε μία ιστορία που έμεινε ως η πιο εύχρηστη μεταφορά για την παγκόσμια οικονομία. «Κανένας δεν γνωρίζει πώς να φτιάξει ένα μολύβι», είπε. Το μολύβι, για να φτιαχτεί, χρειάζεται αμερικάνικο σφεντάμι από το Όρεγκον, γραφίτη από τη Νότιο Αμερική και καουτσούκ από τη Μαλαισία (όπου εισήχθη το δέντρο του καουτσούκ από Άγγλους βοτανολόγους). Αυτά θα φορτωθούν σε κινεζικό πλοίο, με πλήρωμα από Αργεντινούς και Σομαλούς, που το διαχειρίζεται εταιρεία με έδρα το Αμβούργο και κεντρικά γραφεία στη Λεμεσό και θα καταλήξουν σε ένα εργοστάσιο στη Νότια Γαλλία. Εκεί, εργάτες θα χρησιμοποιήσουν γερμανικά μηχανήματα και νορβηγικό πετρέλαιο, για να σμίξουν τον γραφίτη με άργιλο και θα μετατρέψουν τα υλικά σε μολύβι.

Μετά από μια άλλη Οδύσσεια, το φορτίο θα καταλήξει σε Κύπριους μαθητές στο σχολείο κάποιου απόμερου χωριού της ορεινής Πάφου, όπου ο επόμενος πρωτεύσας των Εισαγωγικών Εξετάσεων θα το χρησιμοποιήσει (με ινδονησιακό χαρτί και αμερικανικό υπολογιστή), για να λύσει ασκήσεις μαθηματικών.

Δεν υπάρχει ένας άνθρωπος, σε ένα κεντρικό γραφείο, που να έδωσε εντολή σε κανένα από αυτά τα κέντρα πόση ξυλεία, καουτσούκ ή γραφίτη να παράγουν. Αυτό το έκανε η αγορά μόνη της ως διά μαγείας. Ένας άνθρωπος μόνος του μπορεί να γνωρίζει πώς να παράγει ένα μέρος του προϊόντος ή να κάνει μία από τις σχετικές διαδικασίες. Αλλά δεν μπορεί να διαχειριστεί ολόκληρη αυτήν τη διαδικασία: Κανείς δεν ξέρει πώς να φτιάξει ένα μολύβι.

Όταν ένα προϊόν τόσο απλό παράγεται με μία τόσο πολύπλοκη διαδικασία, πόσο μάλλον η στήριξη ολόκληρης της οικονομίας. Σήμερα κοιτάζουμε με αγωνία τα στοιχεία και τα νούμερα, με την ελπίδα ότι θα εντοπίσουμε σημάδια ανάκαμψης στη Μεγάλη Βρετανία, για να ετοιμαστούμε να υποδεχτούμε, του χρόνου, επισκέπτες. Η εξάρτησή μας από ξένες αγορές είναι απόλυτη, τόσο όσον αφορά τη συνολική ζήτηση της οικονομίας όσο και τη χρηματοδότηση του εμπορικού μας ισοζυγίου, που πέρσι προσέγγισε το 19% του ΑΕΠ.
Είναι, επομένως, τουλάχιστον περίεργο να αντιμετωπίζονται οι μετανάστες (οικονομικοί και άλλοι) με τον τρόπο που αντιμετωπίζονται στην Κύπρο, ως εκ φύσεως εγκληματίες που συλλαμβάνονται μαζικά και προκαλούν μόνο προβλήματα (εκτός και εάν μας καθαρίζουν το σπίτι). Από τις «σκούπες» της Αστυνομίας γλυτώνουν οι εγκληματίες και ταλαιπωρούνται οι αθώοι. Εκτός από κάποιους μικροπαραβάτες που τσακώνονται, το μόνο αποτέλεσμα είναι η «τόνωση» του αισθήματος ότι οι ξένοι είναι ανεπιθύμητοι.

Τα κυπριακά προϊόντα και οι υπηρεσίες σημειώνουν συνεχή αύξηση στις δαπάνες παραγωγής, αλλά και στις τιμές, παρά τη συνεχιζόμενη μείωση των τιμών στα εισαγόμενα αγαθά. Χωρίς τους μετανάστες, η διάβρωση της ανταγωνιστικότητάς μας θα ήταν ακόμα πιο έντονη, αφού αυτοί συγκρατούν τις τιμές παραγωγού. Αυτό το φαινόμενο δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση άλλοθι για την παράνομη απασχόληση, είτε πρόκειται για αλλοδαπούς είτε για οποιονδήποτε άλλο, ούτε δικαιολογεί την εκμετάλλευση των εργαζομένων. Αντίθετα, μόνο καλό κάνουν τα μέτρα που λαμβάνει η υπουργός Εργασίας. Ωστόσο, αξίζει να θυμόμαστε ότι αυτοί οι ξένοι μάς έχουν στηρίξει οικονομικά και πως συνεχίζουν να μας στηρίζουν.

Ακόμα, η μαζική είσοδος μεταναστών θα αποτελέσει το μόνο μέσο για να διασωθεί το κοινωνικό κράτος, με δεδομένη τη γήρανση του πληθυσμού, η οποία θα αυξήσει κατακόρυφα τον λόγο συνταξιούχων προς εργαζόμενους μέσα στα επόμενα 40 χρόνια. Το Ταμείο Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΤΚΑ) δεν είναι βιώσιμο, αν και η ζωή του έχει παραταθεί κάπως από την αύξηση των εισφορών. Μοναδικές ελπίδες είναι, πλέον, η αύξηση της απόδοσης των επενδύσεων του ΤΚΑ και οι εισφορές των ξένων εργαζομένων, με μοναδική τρίτη ελπίδα τη διορθωτική μείωση στις συντάξεις του Δημοσίου, που αποτελούν και κοινωνική αδικία, σύμφωνα με το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.
Αυτό ακριβώς οφείλει κανείς να το θυμάται, όταν βγαίνει βόλτα στην παγκοσμιοποιημένη Παλιά Λευκωσία, κοντά σε αυτούς τους «μαύρους» που «μας κατεβήκαν».

Μόνο ο Σταυράκης θα υποφέρει

Έντονη είναι η ανησυχία των πολιτικών, και ιδιαίτερα της κυβέρνησης, για το ενδεχόμενο να μπει η Κύπρος υπό επιτήρηση με βάση την διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος του Συμφώνου Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Οι φόβοι είναι, όμως, μάλλον αβάσιμοι, αφού η επιτήρηση δεν σημαίνει και πολλά πράγματα.

Ο Υπουργός Οικονομικών, θα πηγαίνει στο Συμβούλιο, όπου θα δέχεται έντονη κριτική μπροστά στους ομολόγους του. Ο κ. Αλμούνια (ή ο διάδοχός του) θα ερωτά τον κ. Σταυράκη τι κάνει για να μειωθεί το έλλειμμα. Ο κ. Σταυράκης θα απαντά, και ο Επίτροπος θα του λέει πως τα μέτρα δεν αρκούν. Μετά, ο Επίτροπος Αλμούνια θα κάνει τον ίδιο ακριβώς διάλογο με όλους σχεδόν τους ομολόγους του κ. Σταυράκη, με τους οποίους, μάλιστα, θα είναι μάλλον πιο αυστηρός.

Αυτό είναι και το εύρος του προβλήματος της επιτήρησης για μία χώρα όπως την Κύπρο, που μάλλον θα έχει ελλείμματα άνω του 3% του ΑΕΠ, αλλά σίγουρα δεν θα φτάσει τα 14% και 15% άλλων εταίρων, όπως την Ελλάδα. Μάλιστα, ο μόνος Κύπριος που θυμάται έντονα την τελευταία φορά που ήμασταν υπό επιτήρηση, είναι ο τότε Υπουργός Οικονομικών, Μάκης Κεραυνός, ο οποίος, υπέφερε υπό τις υποδείξεις της Κομισιόν πολύ χειρότερα από ότι θα υποφέρει ο σημερινός Υπουργός.

Σε αυτή την ιστορία, το ερώτημα για τους πολίτες είναι, «εμάς γιατί μας νοιάζει;». Υπό την ψυχολογική πίεση της επιτήρησης, αλλά και το ενδεχόμενο πολιτικό κόστος της ιδέας ότι «μας επιτηρούν», η κυβέρνηση στράφηκε με ζήλο προς την κατεπείγουσα μείωση του ελλείμματος. Έτσι εξηγούνται οι κινήσεις, όπως τον περιορισμό κάποιων σπάταλων δαπανών, την επίσπευση της είσπραξης του ΦΠΑ και τις συνεχείς πιέσεις σε επιχειρήσεις, μικρές και μεγάλες, να καταβάλουν παλαιούς φόρους. Από μόνα τους, αυτά τα μέτρα αντέχουν στην κριτική, φτάνει να γίνονται σωστά (αν και αυτό είναι ουσιαστικής σημασίας).

Ωστόσο, τα μέτρα αυτά δεν αποτελούν λύση. Μπορεί να απαμβλύνουν τις πιέσεις στα δημόσια οικονομία προς το παρόν, αλλά δεν λύνουν τα προβλήματα που έχουν οδηγήσει σε ανυπέρβλητες νοοτροπίες και αφαίμαξη των πόρων της οικονομίας για ικανοποίηση δαπανών που δεν είναι απαραίτητες. Αντί να στρέφεται προς την μείωση του ελλείμματος, η κυβέρνηση θα ήταν προτιμότερο να δαπανήσει (οικονομικό και πολιτικό κεφάλαιο) για μεταρρυθμίσεις που να μειώνουν ουσιαστικά τις σπατάλες, και όχι μόνο στο περιθώριο. Η υδροκέφαλη δημόσια υπηρεσία, η υπερβολική γραφειοκρατία, οι καθυστερήσεις, η αναξιοκρατία και η βραδυκινησία είναι, ίσως, τα μεγαλύτερα από τα προβλήματα της οικονομίας. Οι ασπιρίνες που μειώνουν τον «πόνο» των δαπανών για τηλεφωνήματα, δεν λύνουν κανένα πρόβλημα παρά μόνο στο πολύ βραχύ διάστημα. Και πάνω από όλα, δεν βελτιώνουν την ζωή του πολίτη.

Μια ιστορία αληθινή για την κρίση

Η στήλη δεν συνηθίζει, ως θέση αρχής, να κάνει αναφορές σε συγκεκριμένες καταστάσεις που να αφορούν επιχειρήσεις ή άτομα εκτός του δημόσιου βίου. Ωστόσο, υπάρχει μία ιστορία που αξίζει να ειπωθεί, διότι φέρνει στην επιφάνεια μια σειρά από αλήθειες για την οικονομία.

Πρόκειται για τουριστική μονάδα σε παράλια περιοχή της επαρχίας Λάρνακας. Η μονάδα, αν και βρίσκεται σε κύριο δρόμο – τη μεγαλύτερη λεωφόρο της περιοχής – , δεν διαθέτει διεύθυνση. Κτηματολόγιο, επαρχιακή διοίκηση, αστυνομία και ταχυδρομείο αδυνατούν να ανακαλύψουν τη διεύθυνση και στην καλύτερη περίπτωση δίνουν μεν απαντήσεις αλλά διαφορετικές κάθε φορά. Στην τελευταία προσπάθεια να ανακαλύψουν τη διεύθυνσή τους, οι ιδιοκτήτες ανέφεραν στην ΑΗΚ τον αριθμό μητρώου του στύλου της που άπτεται του τεμαχίου, λαμβάνοντας ως απάντηση το αξέχαστο «κύριε, τέτοιος στύλος δεν υπάρχει». Πάντως, ανάβει. Συνήθως.

Την ίδια στιγμή, κοντινή επιχείρηση προβαίνει σε επανειλημμένες παρανομίες, οι οποίες έχουν άμεση επίδραση στους ενοικιαστές του τουριστικού καταλύματος και οι οποίες καθιστούν την εκεί παραμονή δυσάρεστη. Και αναφερόμαστε σε «επανειλημμένες παρανομίες» διότι αυτή ήταν και η απάντηση που οι ιδιοκτήτες έλαβαν από την Ανεξάρτητη Αρχή Διερεύνησης Ισχυρισμών και Παραπόνων κατά της Αστυνομίας, όπου κατέφυγαν απελπισμένοι διότι δεν εισακούονται τα συνεχή παράπονα και οι καταγγελίες τους. Η Αρχή – η αλήθεια να λέγεται – έκανε την έρευνά της (μία από 57 που διεξήχθησαν) μέσα σε τέσσερεις μήνες και από ό,τι φαίνεται ήταν αρκετά ουσιαστική. Η Αρχή, πάντως, έκανε δουλειά και ανέφερε στους ιδιοκτήτες ότι η Αστυνομία δεν ήταν «επιδεικτικά αδιάφορη», όπως κατήγγειλαν, και μάλιστα προέβη και σε καταγγελίες κατά της επιχείρησης. Το οποίο είναι ορθό, πλην όμως οι ιδιοκτήτες έκαναν δεκάδες παράπονα στην Αστυνομία και η Αστυνομία έκανε μία μόνο καταγγελία, μετά από φωνές στον Αστυνομικό Σταθμό.

Παρεμπιπτόντως, η Αστυνομία βρίσκεται 150 μέτρα, τόσο από το τουριστικό κατάλυμα, όσο και από την επιχείρηση που, κατά την Αρχή Παραπόνων, «παρανομεί». Η Αρχή Παραπόνων επεσήμανε ότι οι παρανομίες αφορούν τον Έπαρχο Λάρνακας, ο οποίος είναι και υπεύθυνος για να επιληφθεί του θέματος. Ο Έπαρχος, πάντως, εδώ και περισσότερο από ένα χρόνο, δέχεται παράπονα από τους ιδιοκτήτες του τουριστικού καταλύματος, χωρίς να έχει κάνει σχεδόν το οτιδήποτε.

Και λέμε σχεδόν, διότι ο Έπαρχος έχει καταγγείλει στο δικαστήριο τους παραπονούμενους για τις παρατυπίες για τις οποίες παραπονέθηκαν. (Η προηγούμενη πρόταση δεν είναι λανθασμένη). Οι παραπονούμενοι είναι εξ αδιαιρέτου συνιδιοκτήτες του τεμαχίου της επιχείρησης για την οποία παραπονούνται. Παραπονιούνται, δηλαδή, ότι γίνονται παρατυπίες σε γη όπου είναι συνιδιοκτήτες και ο Έπαρχος ανταποκρίθηκε στα παράπονά τους, καταγγέλλοντάς τους στο δικαστήριο για τις παρατυπίες. Η κατάσταση είναι – επιεικώς – τριτοκοσμική και, εν πάση περιπτώσει, εγείρονται ερωτηματικά για τις αποφάσεις της Επαρχιακής Διοίκησης.
Η ιστορία έχει συνέχεια, με πολλές γραφειοκρατικές διαδικασίες, καθυστερήσεις και ασύλληπτα αργές κινήσεις από πλευράς του κράτους. Όσον αφορά δε τον ΚΟΤ, αυτό το μέρος της ιστορίας χρειάζεται δικό του άρθρο, ξεχωριστό, διότι η ιστορία είναι πραγματικά ξεχωριστή. Η στήλη επιφυλάσσεται.

Ωστόσο, στόχος της στήλης δεν είναι να καταγράψει μία ιστορία κάποιων ιδιοκτητών γης. Και οι ίδιοι δεν είναι άμοιροι ευθυνών, αφού το προϊόν τους χρειάζεται αναβάθμιση που δεν έχει προχωρήσει. Ωστόσο, το πιο σημαντικό ερώτημα που τίθεται είναι ο ρόλος του κράτους, όχι μόνο συγκεκριμένα στον τουρισμό της Λάρνακας ή οποιασδήποτε άλλης περιοχής, αλλά γενικότερα στην οικονομία. Ουδέποτε δεν λειτούργησε ως σύμμαχος και ουδέποτε δεν υπήρξε στήριγμα στη συγκεκριμένη ιστορία. Αντίθετα, όλες οι Αρχές του κράτους (με εξαίρεση, ίσως, την Αρχή Παραπόνων κατά της Αστυνομίας) έχουν λειτουργήσει ανασταλτικά στη λειτουργία του τουριστικού καταλύματος και στη βελτίωση του προϊόντος. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, αλλά και γενικότερα, το πρόβλημα φέτος δεν ήταν η κρίση. Πελάτες υπήρχαν. Ζήτηση, με κάποια μείωση στις τιμές και μερικές αλλά σημαντικές αναβαθμίσεις του προϊόντος, υπήρχε. Μόνο κράτος δεν υπήρχε.

Η μόνη έγνοια του κράτους είναι το κράτος. Ο ρόλος του, όμως, η ευθύνη και η αποστολή του είναι ο πολίτης. Διότι στην προκειμένη περίπτωση δεν αναφερόμαστε σε κολοσσό του τουρισμού, αλλά σε μικρή οικογενειακή προσπάθεια. Παρόμοιες επιχειρήσεις υπάρχουν χιλιάδες και από ό,τι φαίνεται φτάνουν στο συμπέρασμα ότι, αφού τους έχει στείψει το κράτος με τις διαδικασίες του, την ανικανότητά του, τη βραδυκινησία του και τις «περίεργές» του αποφάσεις, η σημερινή κρίση δεν είναι «το» πρόβλημα.

Μέχρι πρόσφατα ακούγαμε από επίσημα χείλη ότι η οικονομία μας θα βγει «αλώβητη» από την κρίση. Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι να «βγούμε από την κρίση». Η κρίση κάποτε θα φύγει. Το κράτος, όπως το βιώνουμε, δυστυχώς φαίνεται ότι θα μας μείνει.

Ο πολίτης δεν βιώνει το κράτος σε δόσεις. Το κράτος, όσον αφορά το κοινωνικό του συμβόλαιο με τον πολίτη, είναι αδιαίρετο. Ίσως να είναι καιρός οι εκλεγμένοι υπεύθυνοι να το καταλάβουν και να ασκήσουν πιο τολμηρό έλεγχο και πειθαρχία στις φεουδαρχικές καταστάσεις που βιώνει ο πολίτης.

Δύο λέξεις εφιαλτικές για τον Έλληνα Πρωθυπουργό

Ως ελληνοκύπριος, ο γράφον δεν έχει το δικαίωμα να μιλά ωσάν να ήταν ψηφοφόρος στην Ελλάδα ή ωσάν να ήταν πολίτης της Ελληνικής Δημοκρατίας. Ωστόσο, όταν ένας Έλληνας της Κύπρου παρακολουθεί και σχολιάζει την Ελλαδική πραγματικότητα, δεν πρόκειται για το σχόλιο ενός ξένου, και μόνο ως τέτοιο δεν μπορεί να εισπραχθεί το παρόν σχόλιο.
Οι εκλογές στην Ελλάδα δεν σημαδεύτηκαν από την θριαμβευτική επάνοδο του ΠΑΣΟΚ στην εξουσία, ούτε από την αναμενόμενη πτώση της Νέας Δημοκρατίας. Το κυριότερο χαρακτηριστικό, ήταν το κοινωνικό και οικονομικό πλαίσιο μέσα στο οποίο διεξήχθησαν οι εκλογές. Η Ελλάδα των σκανδάλων, με μια ολέθρια οικονομική κατάσταση, χρειάζεται μια ισχυρή δόση τόλμης στο Μαξίμου. Τα περσινά «γεγονότα των Εξαρχείων» έφεραν στην επιφάνεια μια σειρά από θεσμικά, πολιτικά και κοινωνικά κενά που κρύβονταν πίσω από μία εικόνα απαξίωσης μεν, αλλά και μοιρολατρικής αδιαφορίας.
Εδώ και χρόνια, η εξωτερική πολιτική παρέμεινε διαχειριστική, με ζητήματα όπως τις παραβιάσεις του Αιγαίου και το Σκοπιανό να συζητούνται με τρόπο εντελώς αφελή, χωρίς καμία ένδειξη ότι υπάρχει κάποιος που ενδιαφέρεται για την ουσία πίσω από τα συνθήματα. Ταυτόχρονα, μικροεπιτεύγματα που έπρεπε να θεωρούνται αυτονόητα δεν μεταφράστηκαν σε υλοποίηση οράματος. Δεν υπήρξε καν ένδειξη ότι υπάρχει όραμα. Στο δε κυπριακό, τα τελευταία τέσσερα χρόνια η Ελλάδα ήταν πλήρως απούσα, κάτι που δυστυχώς ενεθάρρυνε η κυπριακή κυβέρνηση. Και η εξωτερική πολιτική τα πάει πολύ καλύτερα από την εσωτερική.
Εκεί, βλέπουμε νόμους που δεν τηρούνται (όπως την ανάπτυξη των καμένων). Τα σκάνδαλα αποτελούν ένα τόσο γενικευμένο φαινόμενο της καθημερινότητας που δεν δημιουργούν πλέον καμία αντίδραση. Τα τοπικιστικά συμφέροντα κυριαρχούν. Η πλήρης αδυναμία της πολιτείας να αντιδράσει είναι πλέον αποδεκτή. Η γενιά των 700 δεν έχει καμία προοπτική, και για αυτό θέτει εαυτόν εκτός του κυρίου ρεύματος της κοινωνίας. Η οικονομία παραπαίει σε σημείο που είναι, πλέον, ορατή η προσβλητική αρωγή του ΔΝΤ. Η κοινωνική συνοχή δεν είναι παρά ένας ευφημισμός για επικοινωνιακά προγράμματα και εκδηλώσεις. Και η λίστα αυτή δεν έχει τέλος.
Για αυτά δεν φταίει μόνο η Νέα Δημοκρατία, ούτε οι παλαιότερες κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ, αφού το πρόβλημα είναι γενικευμένο, με το σύνολο της πολιτικής ζωής να αδυνατεί να προσφέρει λύσεις και την σήψη και διαφθορά να αποτελούν κοινωνικό όσο και πολιτικό φαινόμενο. Για την κατάσταση φταίει «το σύστημα». Και όταν λέμε «το σύστημα», εννοούμε ότι όλοι έχουν ευθύνες.
Δυστυχώς, όμως, επικράτησε η λογική ότι φταίει ο Χατζηπετρής. Υπάρχει, μάλιστα, και σχετικό άσμα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, θυμήθηκα ένα εξώφυλλο του Economist από το 1983. Τότε, η Μάργκαρετ Θάτσερ είχε νικήσει ανέλπιστα τις βουλευτικές εκλογές της χώρας της. Με μία οικονομία που ήταν σε κατάσταση παρόμοια με αυτή της Ελλάδας σήμερα, με καλπάζουσα ανεργία, μεγάλα ελλείμματα και χαμηλή ανάπτυξη, η «σιδηρά κυρία» του Ηνωμένου Βασιλείου διασώθηκε στις εκλογές από την ηλιθιότητα του Χορχέ Αγιάλα που αποφάσισε να εισβάλει στις νήσους Φώκλαντ. Ο πατριωτισμός των Βρετανών κατά τον πόλεμο που ακολούθησε, υπερίσχυσε της εσωτερικής πραγματικότητας, και η Θάτσερ νίκησε τις εκλογές, διασώζοντας την πρωθυπουργία της. Αφότου κόπασε η πατριωτική μανία, όπως, η οικονομική πραγματικότητα των ηρωισμών στις Μαλβίνες έδωσε την θέση της στην πραγματική κατάσταση εντός των Βρετανικών τειχών.
Τότε, ακριβώς, ο Economist βγήκε με εξώφυλλο ένα πορτραίτο της σιδηράς κυρίας. Φανερά αγχωμένη, δεν μπορεί να αισθανόταν πολύ διαφορετικά από ότι ο Έλληνας πρωθυπουργός, που αναλαμβάνει σε μία κρίσιμη στιγμή, όταν οι λάθος επιλογές είναι προτιμότερες της απραξίας. Σήμερα, ο νέος πρωθυπουργός της Ελλάδας, δεν απολαμβάνει «νωπή εντολή» όπως λένε τα τηλεοπτικά πάνελ, αλλά πάνω από όλα μία ευρεία πλειοψηφία στην Βουλή. Ακόμα και ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος, Γιώργος Προβόπουλος σχολίασε αυτό το γεγονός, λέγοντας ότι η ευρεία αυτοδυναμία λύνει τα χέρια του πρωθυπουργού για να προβεί σε τολμηρές τομές που χρειάζεται η οικονομία.
Το μήνυμα του Προβόπουλου στον Παπανδρέου ήταν το ίδιο με το μήνυμα του Economist στην Θάτσερ πριν από 26 χρόνια.
Το λεκτικό του εξωφύλλου, δύο μόνο λέξεις, πρέπει να είναι η πιο μικρή και τρομακτική πρόταση που μπορεί να ακούσει ένας πολιτικός. Αυτό ισχύει ακόμα περισσότερο για εκείνους που, όπως την κα. Θάτσερ τότε και τον κ. Παπανδρέου σήμερα, αναλαμβάνουν την εξουσία ενώ τα πάντα γύρω τους καταρρέουν:
Τώρα κυβέρνα!

Δίκαιη Κοινωνία αναζητά ο νεοφιλελεύθερος νομπελίστας

Λίγες μέρες μετά την ανακοίνωση της Βασιλικής Ακαδημίας της Σουηδίας ότι ο Μπαράκ Ομπάμα θα λάβει φέτος το πιο περίεργο και αδικαιολόγητο νόμπελ ειρήνης των τελευταίων χρόνων, ο αμερικανός πρόεδρος έλαβε ένα άλλο δώρο από τη Γερουσία της χώρας του.

Ειδική επιτροπή από 23 γερουσιαστές εξέτασε τις προτάσεις του Ομπάμα για ριζική μεταρρύθμιση του αμερικανικού εθνικού σχεδίου υγείας και υπερψήφισε το κονδύλι των 527 δισ. ευρώ (829 δισ. δολαρίων) για την επόμενη δεκαετία που ζήτησε ο πρόεδρος των ΗΠΑ. Ανάμεσά τους και η «δική μας» Ολυμπία Σνόου, Ρεπουμπλικάνος γερουσιαστής, η οποία εξήγησε την απόφασή της να μην ακολουθήσει τη γραμμή του κόμματος της και να ταχθεί στο πλευρό του Ομπάμα, με μία απλή δήλωση: «Όταν καλεί η ιστορία, τότε καλεί η ιστορία».

Το σχέδιο του Ομπάμα πέρασε ένα σημαντικό εμπόδιο αλλά δεν θα είναι ούτε το τελευταίο, ούτε το μεγαλύτερο. Παραμένουν, ακόμα, σειρά από ψηφοφορίες, τροπολογίες, διασαφηνίσεις και βελτιώσεις για να περάσει το σχέδιο και για να καταστεί λειτουργικό. Ωστόσο, η απόφαση μπορεί να χαρακτηριστεί ως ιστορική, όπως είπε και η Σνόου. Πρώτο, το θέμα θα πάει, πλέον, στην ολομέλεια της Γερουσίας, η οποία θα αποφασίσει τι κείμενο να στείλει στο κογκρέσο. Δεύτερο, το χοντρό κονδύλι εγκρίθηκε εν μέσω κρίσης, ελλειμμάτων και ύφεσης, κάτι που «επικυρώνει» την τοποθέτηση του Ομπάμα ότι η δουλειά της κυβέρνησης δεν είναι απλά να διαχειριστεί την σημερινή κρίση, αλλά και να δώσει μορφή στο μέλλον που θέλει για την χώρα της.
Δεν υποστηρίζουν όλοι οι αμερικάνοι το σχέδιο. Μάλιστα, εκτός από τους Ρεπουμπλικάνους που αντιστέκονται με ζήλο στο νομοσχέδιο που αποκαλούν «αριστερό», και οι αγορές αντέδρασαν στην απόφαση της ειδικής επιτροπής, καταγράφοντας ρευστοποιήσεις στις μετοχές μεγάλων ασφαλιστικών οίκων και άλλων επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της υγείας. Φυσιολογικά, η παντοκρατορία τους θα μειωθεί -και μαζί της τα κέρδη- εάν ο Ομπάμα κερδίσει το δικό του ΓΕΣΥ. Ακόμα, ο πιο ουσιαστικός ανταγωνισμός, θα λειτουργήσει ανασταλτικά στον πολιτικό έλεγχο που ασκούν οι μεγάλοι αυτοί χρηματοδότες των προεκλογικών εκστρατειών.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό στοιχείο της νίκης Ομπάμα σε αυτόν τον μακρύ πόλεμο, είναι πως εδραιώνεται η λογική του αμερικανού προέδρου, ότι η κρίση αποτελεί μία μοναδική ευκαιρία για να ξηλωθούν τα συστήματα και οι αγκυλώσεις που δημιουργούν πρόβλημα στην χώρα του.

Αυτή είναι και η κεντρική διαφορά μεταξύ της νοοτροπίας του αμερικανού προέδρου και της δικής μας κυβέρνησης. Κηρύσσοντας πόλεμο κατά του κατεστημένου της Ουάσινγκτον, ο Ομπάμα τηρεί την υπόσχεση που έδωσε, όχι μόνο ως υποψήφιος πρόεδρος, αλλά και ως υποψήφιος γερουσιαστής νωρίτερα. Αντιλαμβάνεται ότι πρέπει πρώτα να ξηλώσει τις παθολογικές αντιλήψεις που έχουν καταστεί παραδόσεις στις ΗΠΑ, και μετά να ράψει ένα νέο σύστημα για την χώρα του. Ακόμα, αντιλαμβάνεται πως σε μία περίοδο όπου η αποτυχία των υπευθύνων συνέβαλε στην μιζέρια των πολιτών της χώρας του, οι δημοσιονομικές δαπάνες πρέπει να γίνονται με τρόπο που να επιφέρει μακροπρόθεσμα οφέλη, πρώτα στον πολίτη και μετά στο κράτος. Κάτι που ίσως θα πρέπει να σημειώσουν σήμερα κάποιες πιο «αριστερές» κυβερνήσεις της Ευρώπης, που θεωρούν ότι πρώτα πρέπει το κράτος να ενδυναμωθεί, και μετά να στηριχτεί ο πολίτης. Πρόκειται για ένα ζήτημα που άπτεται άμεσα του ερωτήματος που και εμείς κληθήκαμε να απαντήσουμε πριν ενάμισι χρόνο: πώς να φτάσουμε σε μια πιο δίκαιη κοινωνία;

Με αντικειμενικό σκοπό την αποτυχία

Την περασμένη Τετάρτη η Κομισιόν έδωσε στη δημοσιότητα το πρόγραμμά της για τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητας της ευρωπαϊκής οικονομίας. Η σχετική έκθεση του Συμβουλίου του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας προβλέπει τριπλασιασμό των δαπανών για την έρευνα μέσα στην επόμενη δεκαετία. Η προσπάθεια καθόλου άσχετη δεν είναι ούτε με τη σημερινή οικονομική κρίση ούτε με το γεγονός ότι οι ΗΠΑ μάς έχουν ξεπεράσει στο επίπεδο τεχνολογίας ούτε ακόμα και με την ανάγκη να ληφθούν πιο απτά μέτρα για τις κλιματικές αλλαγές.

Ιστορικοί οικονομολόγοι, όπως ο Γάλλος Ζακ Ατταλί, ο Άλμπερτ Χίρσαμ και ο νομπελίστας Ντάγκλας Νόρθ, έχουν αποδείξει ότι κάθε φορά που επιτυγχάνεται μία ανακάλυψη, αυτό οφείλεται σε μία σειρά από διαρθρωτικά φαινόμενα μέσα στην οικονομία. Πρώτον, υπάρχει συσσώρευση γνώσης, η οποία πρέπει να φτάσει σε μία κριτική μάζα και να «διανεμηθεί» σε ένα μέρος της κοινωνίας ή τουλάχιστον σε έναν επιστημονικό κύκλο. Δεύτερον, πρέπει να υπάρξει σύζευξη της γνώσης με την τεχνολογία, δηλαδή μεταφορά από τη βασική ερευνητική επιστήμη στην εφαρμοζόμενη. Τέλος, πρέπει να υπάρξει ένας κινητήριος μοχλός (ο Νορθ αναφέρεται σε μεταβολή των σχετικών τιμών και του κόστους συναλλαγής) που να λειτουργεί ως κίνητρο για δοκιμές και έρευνες για την προώθηση των ανακαλύψεων. Το τελευταίο στάδιο είναι η εξάπλωση της ανακάλυψης στην κοινωνία, όπως έγινε στο βικτωριανό Ηνωμένο Βασίλειο, με τη βιομηχανική επανάσταση.

Ο κύκλος αυτός μπορεί φυσικά να αντικατασταθεί και με μία σοβαρή πολιτική εισαγωγής τεχνογνωσίας, όπως έπραξε για παράδειγμα η Ιαπωνία στην περίοδο της Παλινόρθωσης (δυναστεία των Meijii), στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα. Η Ιαπωνία ακολούθησε αυτήν την πολιτική με ζήλο και κατάφερε να μεταμορφωθεί σε μοντέρνα υπερδύναμη μέσα σε 40 περίπου χρόνια. Η μεταμόρφωση μάλιστα κορυφώθηκε θριαμβευτικά, με την καταστροφή του ρωσικού στόλου το 1905 στο Πορτ Άρθουρ.

Η βελτίωση των παραγωγικών ικανοτήτων μίας κοινωνίας αποτελεί τη βάση για πρόοδο. Στη μακρά ιστορία όχι μόνο της ηπείρου μας, αλλά και του είδους μας, μικρές αλλά σημαντικές ανακαλύψεις αποτέλεσαν βασικούς λόγους για την αλλαγή στον ρου της ιστορίας. Άλλες ήταν θεωρητικά μικρές, όπως το σφυρί ή το χαλινάρι. Άλλες, πιο μεγάλες, όπως τις επαναστατικές μεθόδους του φον Μόλτκε, που κατέστησαν την πρωσική υπεροχή δυνατή στους πολέμους του Βίσμαρκ. Άλλες, ακόμα, κοσμογονικές, όπως τον τύπο του Γουτεμβέργιου και την άλγεβρα της μουσουλμανικής convivencia στην Αλχάμπρα της Ισπανίας, που γέννησαν την Αναγέννηση. Πιο πρόσφατα παραδείγματα, όπως οι υπολογιστές ή – ίσως το πιο ορατό από τα πιο πρόσφατα – το εμβόλιο κατά της γρίπης των χοίρων, μόνο τυχαία δεν προέκυψαν.

Στην Κύπρο δεν υπάρχει καμία από τις πιο πάνω συνθήκες, για να ικανοποιηθεί ο στόχος να καταστεί η οικονομία πιο ανταγωνιστική και η γνώση πιο διαδεδομένη. Η εξάρτηση της οικονομίας από τις ξένες επενδύσεις έχει αντικαταστήσει αυτές τις ανάγκες με την παρεμφερή εισαγωγή τεχνογνωσίας από ξένες εταιρείες με φυσική παρουσία στην Κύπρο.

Την ίδια στιγμή, όμως, που ανακοινώνονται νέα μέτρα για την (έστω και καθυστερημένη) υλοποίηση της Στρατηγικής της Λισαβόνας, η Κύπρος όχι μόνο μένει πίσω, αλλά εγκαταλείπει και την προσπάθεια. Η αρχή έγινε με το Εθνικό Μεταρρυθμιστικό Πρόγραμμα, όπου η Κυπριακή Δημοκρατία δήλωσε ρητά ότι ο στόχος της αύξησης των δαπανών για την έρευνα και ανάπτυξη στο 3% του ΑΕΠ «είναι άσχετος με την πραγματικότητα στην Κύπρο». Αν ο στόχος αυτός αναβαλλόταν προσωρινά, λόγω της κρίσης, αυτό θα ήταν ένα πράγμα. Ωστόσο, η απόρριψη του στόχου έγινε πολύ πριν από την κρίση και εν καιρώ πλεονασμάτων.

Η δήλωση του υπουργού Παιδείας, ότι ο στόχος να καταστεί η Κύπρος περιφερειακό κέντρο τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και γνώσης είναι «φαντασίωση», αποτελεί την τελευταία πράξη σε μία παράσταση αυτοκαταστροφής. Όταν μία μικρή, ανοικτή οικονομία που βασίζεται στις υπηρεσίες απορρίπτει τέτοιους στόχους, καθιστά εαυτόν λεία για πιο ανταγωνιστικές επιχειρήσεις του εξωτερικού.

Μάλιστα, το θέμα των διδάκτρων έχει καταστεί δευτερεύον, με τη δήλωση του υπουργού. Εάν τα δίδακτρα προκαλούν προβλήματα στους σημερινούς φοιτητές και μειώνουν την ισότητα, η εγκατάλειψη της γνώσης ως στόχου υποθηκεύει το μέλλον όχι μόνο των σημερινών φοιτητών, αλλά και των μελλοντικών γενεών. Η προσπάθεια της Ευρώπης να καταστεί η πιο ανταγωνιστική και δυναμική κοινωνία της γνώσης αφήνει δύο επιλογές στα κράτη-μέλη: Να ακολουθήσουν (αν και όλοι καθυστερούν) ή να μείνουν πίσω. Η αποτυχία του στόχου, όμως, ισοδυναμεί με υποχώρηση. Ακόμα, οι κοινωνικές προεκτάσεις της κοινωνίας της γνώσης, όσον αφορά την ισότητα των φύλων, των τάξεων και των γενεών, δεν μπορεί να αφήνει αδιάφορη την κυβέρνηση.

Η σημερινή κρίση, με την πιστωτική στενότητα, την ανεργία και την ύφεση, όσο επώδυνη κι αν είναι, κάποτε θα περάσει. Η υποχώρηση, όμως, της ανταγωνιστικότητάς μας θα είναι μόνιμη. Από τη στιγμή που ο υπουργός Παιδείας απέρριψε το βασικότερο όραμα που οφείλει να υλοποιήσει, έχει καταστεί δύναμη οπισθοδρόμησης και αταβισμού, που φέρνει ξανά παθογένειες του παρελθόντος και δεν μπορεί να ανήκει σε μία κυβέρνηση που θέλει να θεωρείται προοδευτική.